Khổ thực, mùa Đông, có năm nào
cúm nó thương tình, đi chơi chỗ khác không đến cho chúng ta nhờ!
Thường nó lẻn đến tháng 12, đánh lẻ tẻ, rồi ra tay mạnh vào
tháng Giêng, nhưng năm nay nó lạ, mãi tháng 3 này mới nhiều, và
có lẽ còn đang trên đường tiến tới đỉnh cao ác liệt. Bao người
cơ cực vì nó.
Cúm (Influenza) gây do siêu vi trùng cúm “Influenza” (Influenza
virus), hoành hành từ tháng 12 tới khoảng tháng 4 mỗi năm. Ta
phân biệt “cúm” (nôm na là “flu”) với “cảm” (cold). Cảm xảy ra
quanh năm, so với cúm hiền hơn nhiều, gây bởi những siêu vi ít
hung dữ bằng siêu vi cúm.
Cúm năm nào cũng đến, song mức độ lan tràn và nặng nhẹ mỗi năm
mỗi khác. Những trận dịch cúm lớn, khắp toàn thế giới, cứ 10 đến
15 năm lại xảy ra một lần, kể từ trận dịch lớn năm 1918-1919.
Trận dịch toàn cầu năm 1957 làm chết hơn 70.000 người riêng tại
Mỹ, chưa kể các nơi khác trên thế giới. Con số người chết bởi
các trận dịch lẻ tẻ giữa những trận dịch lớn toàn cầu cũng không
phải nhỏ. Những năm gần đây ở Mỹ, mỗi mùa Đông, cúm giết hại
36.000 người, khiến trên 100.000 người phải vào nhà thương.
80-90% số người chết vì cúm ở vào tuổi trên 65. Thứ đến là những
vị mang các bệnh kinh niên.
Mức độ tấn công của cúm có thể lên đến 20-30% (tức cứ 10 người,
đến 2-3 người bị cúm). Có gia đình cả nhà thay nhau bịnh hết.
Siêu vi trùng cúm gian manh, mỗi năm chúng có thể đổi khác đi
cái vỏ bọc bên ngoài của chúng. Vỏ quít dày có móng tay... cố
nhọn, mỗi năm người ta lại chế thuốc chích ngừa cúm khác đi, với
hy vọng sẽ ngừa được dịch cúm sắp xảy ra trong mùa Đông năm đó.
Siêu vi cúm có 3 dòng: A, B và C. Dòng cúm A hung dữ nhất, từng
gây những trận dịch nổi tiếng thế giới.
Cảm thì quanh quẩn quanh năm, cúm gần như chỉ xảy ra vào mùa
Đông. Vậy, cúm ở đâu, cuối năm mới về góp mặt, vui... Đông, đón
Tết? Một giả thuyết cho rằng quanh năm, siêu vi cúm luôn có ở
một số người trên khắp thế giới, nhưng… nằm chơi sơi nước, không
gây triệu chứng, chờ đến mùa Đông mới ra tay hoành hành. Một giả
thuyết nữa: vào các mùa khác, siêu vi cúm trốn ở các súc vật,
nghỉ dưỡng sức, vào Đông mới vươn vai tỉnh giấc, và lây sang
người.
Siêu vi cúm ẩn trong nước mũi, nước miếng người bệnh. Bệnh
truyền từ người bị cúm sang người chưa nhiễm khi những hạt nước
nhỏ li ti có chứa siêu vi cúm, bắn ra từ mũi, miệng người bệnh
khi họ ho, hắt hơi. Bắt tay, ôm nhau cũng có thể truyền bệnh. (Mùa
này, khi cúm đang dữ, gặp nhau, thay vì tay bắt mặt mừng, choàng
vai bá cổ, chúng ta chỉ nên hích nhẹ vai nhau?!). Trong nhà có
người đang cúm, bạn khó tránh lây bệnh. (Đang cúm, ho, hắt hơi,
bạn nhớ che miệng, mũi bằng mặt trong khuỷu tay, để tránh lây
bệnh người khác.)
Triệu chứng
Thời gian từ lúc mới lây bệnh đến lúc bệnh phát ra ngắn, chỉ
khoảng 18-72 tiếng đồng hồ. Khác với cảm, triệu chứng của cúm
rất đột ngột, nhiều người có thể nói đích xác mình bắt đầu có
triệu chứng vào đúng lúc nào.
Đang tự dưng, bạn bỗng nhiên nhức đầu, nóng sốt (thường trên
38.3 độ C hay 101 độ F), ớn lạnh, yếu mệt, khó chịu trong người,
nhức mỏi các bắp thịt. Đi kèm là các triệu chứng hô hấp: sổ mũi,
rát cổ họng, ho khan, tức vùng giữa ngực. Mắt cũng cay nóng
(burning), khó chịu lúc nhìn ánh sáng, đau khi đảo mắt. Cúm nặng
có thể gây mê sảng. Nóng sốt lên cao nhất trong vòng 24 tiếng
đầu (nhiều trường hợp đến 41 độ C), rồi giảm dần trong vòng 2-3
ngày sau. Thỉnh thoảng, cũng có trường hợp nóng sốt kéo dài cả
tuần. Nhức đầu thường dữ dội, làm ta khó chịu nhất. Các bắp thịt
toàn cơ thể nhức mỏi như dần, nhất là ở lưng dưới và chân. Có
người đau cả các khớp xương. Ôi, bị cúm, đời đáng chán!
Không có biến chứng, các triệu chứng giảm dần trong vòng 3 đến 5
ngày, nhưng thời gian hồi phục để có thể trở lại làm việc như
trước thường chậm hơn khi bị cảm, mất nhiều ngày hay nhiều tuần,
nhất là ở người lớn tuổi. Nếu ho, cái ho của bạn có thể kéo đến
2 tuần, thay vì 1 tuần 10 ngày như khi cảm.
Vị nào đã chích ngừa cúm, nếu không may... vẫn bị cúm, triệu
chứng thường nhẹ hơn so với người không chích ngừa.
Biến chứng
Triệu chứng cúm tuy khó chịu thực, song cúm không nguy hiểm vì
các triệu chứng của nó. Những biến chứng (complications) của nó
mới nguy hiểm. Biến chứng xảy ra nhiều nhất là sưng phổi
(pneumonia). Siêu vi cúm, dữ hơn các siêu vi cảm, làm tổn thương
niêm mạc (mucosa) lót lòng các ống phổi. Sưng phổi do chính siêu
vi cúm gây ra, hoặc do các vi trùng (bacteria) luôn có sẵn trong
đường hô hấp. Các vi trùng này thường ngày vẫn sống chung hòa
bình với ta không sao, nay nước đục thả câu, bám vào những chỗ
niêm mạc bị siêu vi cúm làm tổn thương, tấn công luôn, gây sưng
phổi. Biến chứng sưng phổi hay xẩy ra ở các vị lớn tuổi, hoặc
những người có bệnh tim, bệnh phổi kinh niên.
Biến chứng nguy hiểm khác là hội chứng Reye (Reye syndrome) ở
trẻ em. Hội chứng Reye hay xảy ra nhất trong khoảng tuổi 2 đến
16, vài ngày sau khi bị cúm. Lúc các triệu chứng của cúm có vẻ
như đang bớt dần, trẻ đột nhiên buồn nôn và ói mửa. Sau đó
khoảng 1-2 ngày, trẻ lờ đờ hoặc mê sảng, giật kinh phong
(seizure), rồi đi dần vào hôn mê và có thể chết. Trước kia, khi
người ta chưa biết nhiều về hội chứng Reye, tử vong lên đến hơn
40% (cứ 10 trẻ có hội chứng Reye, hơn 4 trẻ chết). Ngày nay, dù
với sự định bệnh mau chóng và với các cách chữa trị thích ứng,
tử vong vẫn còn khoảng 10% (10 trẻ bị, 1 trẻ chết). Cơ chế gây
ra hội chứng Reye ở trẻ em bị cúm hiện chưa được biết rõ. Tuy
nhiên, người ta nhận thấy các trẻ em nhiễm cúm, nếu dùng
Aspirin, sẽ dễ bị hội chứng Reye hơn các trẻ không dùng Aspirin.
Hội chứng Reye nay đã giảm đi nhiều, kể từ khi các bậc phụ huynh
được báo động, không còn dùng Aspirin cho các trẻ em cảm hay cúm.
Các biến chứng khác của cúm: viêm ống phổi, viêm xoang quanh mũi,
viêm các bắp thịt, cơ tim, óc, ... Ngoài ra, ở những vị đang
mang bệnh tim, phổi hoặc thận kinh niên, cúm có thể làm các cơ
quan này, vốn đã yếu sẵn, thành suy yếu hơn, đe dọa tánh mạng
người bệnh.
Chữa trị
Sự chữa trị cúm, trong những trường hợp không có biến chứng, gồm
các phương cách giúp người bệnh đỡ khổ sở vì các triệu chứng,
trong lúc chờ cho cơn cúm đi qua.
Trụ sinh (antibiotics) vừa tốn kém, lại chẳng ăn thua, không làm
cúm sợ và đi mau hơn. Trụ sinh chỉ diệt được vi trùng
(bacteria), không có kết quả trong những bệnh gây do siêu vi
trùng (virus) như bệnh cúm. Chúng... “siêu” hơn vi trùng, nên
không sợ trụ sinh. (Các tài liệu y học, vẫn luôn đưa ra lời kêu
gọi, yêu cầu các bác sĩ không nên dùng trụ sinh để chữa cảm, cúm).
Việc sử dụng trụ sinh chỉ cần thiết, khi đã có các biến chứng
(complications) do vi trùng, như sưng phổi, viêm tai giữa (otitis
media), viêm các xoang quanh mũi (sinusitis). Các khảo cứu cho
thấy, nếu dùng sớm, trụ sinh cũng không ngăn ngừa được các biến
chứng. Và một khi biến chứng xảy ra, than ôi, vi trùng đã kháng,
đã lờn mặt loại trụ sinh đang sử dụng. Dĩ nhiên cần đổi trụ sinh,
có khi phải dùng một loại khác độc hại hơn, đắt tiền hơn, làm
thủng túi tiền bạn.
Ta nên nghỉ ngơi và uống thêm các thức uống để cơ thể khỏi thiếu
nước, nếu có sốt cao. Ta dùng Tylenol hay các thuốc như Aspirin,
Advil, Nuprin, Aleve (mua không cần toa bác sĩ) để hạ sốt, bớt
nhức đầu, đau mỏi các bắp thịt. Dùng Tylenol an toàn nhất.
Aspirin, Advil, Nuprin, Aleve, ... có thể gây chảy máu đường
tiêu hóa ở người lớn. Nhất là, nên tránh dùng Aspirin cho các
trẻ em dưới 19 tuổi, để tránh hội chứng Reye. Thuốc ho, thuốc sổ
mũi, nghẹt mũi hữu dụng trong trường hợp có ho hoặc sổ, nghẹt
mũi.
Hiện có hai thuốc thường được sử dụng để chữa cúm gây do siêu vi
trùng A: Amantadine và Rimantadine. Nếu uống ngay trong vòng 48
tiếng kể từ khi bắt đầu có triệu chứng, Amantadine và
Rimantadine khiến các triệu chứng cúm mau thuyên giảm (rút ngắn
thời gian đau khổ vì cúm khoảng 50%). 5-10% người dùng
Amantadine cảm thấy bứt rứt, căng thẳng, khó ngủ hoặc khó tập
trung tư tưởng. Các triệu chứng này sẽ chóng hết khi ta ngưng
Amantadine. Rimantadine ít gây phản ứng phụ hơn Amantadine, song
đắt hơn. Trong mùa cúm, nếu bỗng nhiên nóng sốt, bạn nên nghĩ:
“Chết cha, chắc bị cúm rồi”, và đi bác sĩ sớm trong vòng 48
tiếng (2 ngày), để có toa mua thuốc Amantadine hoặc Rimantadine.
Chớ mất thì giờ... cạo gió, thoa dầu, vừa đau, vừa nặng mùi, lại
chẳng ăn thua (bạn có biết, vào nhà thương, vị nào thoa dầu, bác
sĩ và y tá thường họ khám cho nhanh, rồi vội lảng ra xa, vì...
không chịu nổi mùi dầu!).
Hai thuốc mới Rilenza và Tamiflu trị được cả cúm A lẫn cúm B.
Hai thuốc này khá đắt, và cũng phải dùng ngay trong vòng một hai
ngày đầu khi cúm vừa đến thăm, mới mong có hiệu quả.
Bạn đang bị cúm (hay lúc bị cảm), nóng lòng muốn “chích thuốc”
để cúm mau hết. Muốn chiều lòng bạn lắm, nhưng chích thuốc gì
bây giờ? Đúng theo sách vở, các siêu vi trùng cúm, cảm đâu có sợ
kim chích, làm gì có thuốc chích để cúm (hay cảm) cuốn gói đi
nhanh hơn.
Ngừa cúm
Phương pháp trị cúm hữu hiệu nhất hiện vẫn là chích ngừa cúm
hàng năm. Chích ngừa xong, ta không được bảo vệ 100%, nhưng ít
ra cũng được 50 đến 80%. Những người trẻ khỏe trong hạn tuổi 5
đến 49 có thể ngừa cúm bằng thuốc xịt Flumist.
* Ai cần được chích ngừa?
Tiểu Ban Cố Vấn về Chích Ngừa (Advisory Committee on
Immunization Practices) đề nghị chích ngừa cúm cho các trẻ em (từ
6 tháng trở lên) và những người lớn bị nguy hiểm nếu nhiễm cúm,
do cao tuổi hoặc vì đang mang bệnh làm cơ thể yếu sẵn:
- Người lớn trên 64 tuổi, dù không có bệnh gì quan trọng.
- Trẻ em trong khoảng tuổi 6-23 tháng.
- Phụ nữ mang bầu, thai kỳ sẽ vào tháng thứ 4 trở đi khi vào mùa
cúm.
- Trẻ em tuy ngoài khoảng tuổi 6-23 tháng và người lớn tuy dưới
65, tuy không mang thai, nhưng đang có các bệnh kinh niên như
bệnh tim, bệnh phổi (kể cả bệnh suyễn), bệnh thận, bệnh tiểu
đường, thiếu máu nặng, bệnh AIDS, ..., hoặc người đang phải dùng
những loại thuốc khiến sức kháng cự của cơ thể suy giảm, như
thuốc Prednisone, thuốc chống ung thư.
- Người đang ở trong các viện chăm sóc đặc biệt (nursing homes).
- Người dưới 19 tuổi đang phải dùng Aspirin lâu dài (vì họ có
thể bị hội chứng Reye nếu nhiễm cúm).
- Các bác sĩ, y tá và nhân viên y tế, có nhiệm vụ trực tiếp săn
sóc những người thuộc các thành phần kể trên, cả người nhà
(household contacts) nữa, cũng nên chích ngừa để tránh nhiễm cúm
rồi lây lại cho người thuộc các thành phần cần được chích ngừa
cúm kể trên.
Ngoài ra, tuy không thuộc các thành phần trên, nhưng sợ cúm dữ,
ai trong chúng ta cũng có thể chích ngừa (trừ người nào bị nhạy
ứng với trứng, vì chất đệm của thuốc chế từ trứng).
Người trẻ khỏe trong hạn tuổi 5 đến 49 ngừa cúm bằng thuốc xịt
Flumist cũng rất hữu hiệu.
* Chích ngừa lúc nào tốt nhất?
Ở Mỹ, thường dịch cúm chỉ bắt đầu vào tháng 12. Cúm tấn công
mạnh nhất vào khoảng tháng Giêng (1) và tháng Hai (2), sau đó
vẫn còn hoành hành cho đến tháng 4 khi Xuân sang, song với mức
độ ít hơn.
1-2 tuần sau khi chích ngừa cúm, cơ thể bắt đầu có kháng thể
(antibody) chống cúm. Kháng thể tồn tại trong cơ thể 6 tháng hay
hơn. Tuy nhiên, ở một số vị có tuổi, lượng kháng thể giảm xuống
dưới mức bảo vệ sau 4 tháng. Thời điểm tốt nhất để chích ngừa
cúm, là khoảng tháng 10 đến giữa tháng 11, trước khi cúm đến. Dù
vậy, đang trong mùa cúm, rủi chưa chích ngừa, những vị cần được
chích ngừa vẫn nên chích, muộn còn hơn không, may ra có cơ còn
tránh được cúm.
A, bạn đang nằm đứ đừ trong chăn, lạnh ơi là lạnh, miệng ho liên
miên muốn bứt thở, đầu óc lơ tơ mơ có lúc thấy... cửa Thiên
Đường, nghĩ giận lũ siêu vi cúm, giận ơi là giận. Bạn biết thế
nào là cúm rồi, không còn lẫn giữa cảm và cúm nữa. Bạn lẩm nhẩm,
“Cúm quả không thể coi thường, từ nay xin cạch đến già, không
lười được, thế nào cũng phải chích ngừa hàng năm trước mỗi mùa
cúm”. (Bạn trẻ, khỏe trong hạn tuổi 5 đến 49, có thể dùng thuốc
ngừa Flumist.)
BS. Nguyễn Văn Đức
8748 E. Valley Blvd. # H
Rosemead, CA 91770
(626) 288-3306
