Trong bài viết này, tác giả không có ý định đi sâu mổ xẻ những vấn đề gai góc của tôn giáo trong nước trong năm qua vì sẽ rất dễ rơi vào vòng tranh cãi “Ai đúng? Ai sai?” không có hồi kết. Tôi chỉ xin mạn phép trình bày suy nghĩ của cá nhân về một số nét đáng chú ý liên quan đến tình hình tôn giáo hiện nay tại quê nhà, ngõ hầu để quý vị độc giả cùng tham gia bàn luận. 

Trước hết, các tôn giáo đang có một vị trí ngày càng vững chắc trong xã hội Việt Nam. Có thể cảm nhận được điều này ở cả hai khía cạnh: Lượng và chất. Về mặt lượng, theo số liệu thống kê chính thức của Nhà nước Việt Nam, hiện ở trong nước có tới 25 triệu tín đồ tôn giáo (chiếm hơn 1/4 dân số), trong đó Phật giáo có khoảng 10 triệu người, Công giáo 6,1 triệu, Cao Đài 2,4 triệu, Tin Lành 1,5 triệu, Hòa Hảo 1,2 triệu, Hồi giáo có khoảng 100.000 tín đồ. Nếu so sánh với số liệu được ghi nhận vào năm 1999 thì con số này đã tăng nhanh, từ 14,7 triệu lên 25 triệu. Nếu tính ở một số địa phương cụ thể thì mức độ tăng còn ấn tượng hơn nữa: Số lượng tín đồ Công giáo tại Tây Nguyên đã tăng từ 130.000 lên 300.000 trong giai đoạn 1975 - 2005. Cùng thời gian trên, cộng đồng Tin Lành tại Gia Lai tăng 25 lần, Đắc Lắc tăng 10 lần, Kon Tum tăng 4 lần. Năm 1993, Phật giáo chỉ có 22 trường cao đẳng và trung cấp Phật học thì đến nay đã có 04 Học viện, hàng chục trường cao đẳng, trung học Phật giáo trên khắp cả nước. Hằng năm, cả nước có khoảng 8.500 lễ hội tôn giáo hoặc tín ngưỡng bản địa từ cấp quốc gia cho đến cấp địa phương được tổ chức. 

Về chất, ngay thời điểm này nếu về Việt Nam, ta có thể thấy hình ảnh Thánh giá và cây thông Nô-en tràn ngập trên các đường phố Sài Gòn, từ Nhà thờ Đức Bà cho đến tòa Thương xá Tax; các ấn phẩm, băng đĩa Phật giáo được bán nhan nhản ở Hà Nội, từ Hiệu sách Tràng Tiền cho đến các giỏ hàng rong. Trong số tín đồ tôn giáo, ngày càng có nhiều người thuộc tầng lớp trí thức, nhân viên chính quyền, học sinh, sinh viên… Có thể thấy điều này rất rõ trong các đoàn ô tô tấp nập ra vào mỗi mùa lễ hội Chùa Hương, Đền Bà Chúa Kho, Đền Trần, Phủ Giày… hay nhìn vào số bàn thờ tại tư gia và cả công sở khắp nơi trong cả nước.

Lễ hội chùa Hương 2013 (nguồn: Baonhieu.net)

Có thể nhiều người cho rằng những con số trên là do chính quyền trong nước vẽ ra để làm đẹp cho bản thành tích tôn giáo của họ. Nhưng ngay cả như vậy thì điều này cũng cho thấy Nhà nước Việt Nam đã phải chấp nhận một thực tế là sức ảnh hưởng của các loại hình tôn giáo đang ngày một gia tăng trong nước. Cũng có người lập luận rằng sự phát triển của các tôn giáo đáng ra đã có thể mạnh mẽ hơn nữa nếu không chịu các chính sách kiềm chế của Đảng Cộng sản Việt Nam. Vậy thì chúng ta cũng nên bình tĩnh nhìn sang một số quốc gia khác để kiểm chứng vấn đề này: Theo thống kê của Pháp, số linh mục ở nước này đã giảm mạnh từ 42.500 vị (năm 1948) xuống còn 28.009 vị (năm 1985). Tại Brazil, vốn là quốc gia có đông tín đồ Công giáo nhất thế giới với 140 triệu người, trong vòng hai thập kỷ từ 1990 - 2010, số giáo dân Công giáo đã giảm đến 1/4, còn số tín đồ Tin Lành cũng giảm 17%. Như vậy, công bằng mà nói, cộng đồng tín đồ tôn giáo Việt Nam đã có những bước phát triển nổi bật trong những năm qua. Không chừng, nếu các nhà truyền giáo Phương Tây đầu tiên đặt chân đến Việt Nam từ thế kỷ 16 sống lại, có lẽ họ cũng sẽ mừng rơi nước mắt khi đọc được những con số này.

Thứ hai, các tôn giáo đang bắt đầu can dự sâu hơn vào đời sống chính trị - xã hội của Việt Nam. Giờ đây, không khó để có thể bắt gặp những đại lễ cầu siêu do Giáo hội Phật giáo tổ chức trong những ngày lễ trọng của chính quyền Việt Nam. Đặc biệt, trong năm, Hội đồng Giám mục Việt Nam cũng đã đưa ra bản góp ý sửa đổi Hiến pháp 1992 theo đề nghị lấy ý kiến của Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp của Nhà nước. Tuy kết quả của việc góp ý trên còn nhiều thứ phải bàn cãi nhưng sự kiện này cũng đã cho thấy Hội đồng Giám mục đang có cơ hội để thể hiện nhiều hơn vai trò, trách nhiệm của mình, không chỉ với cộng đồng Công giáo mà với cả dân tộc. Đây có lẽ là một số tín hiệu đáng khích lệ cho vị thế của các tôn giáo tại Việt Nam hiện nay.

Thứ ba, chế độ trong nước dường như đang tỏ ra cởi mở và chủ động hơn trong việc tiếp cận các vấn đề tôn giáo. Năm 2013 bắt đầu với sự kiện ông Nguyễn Phú Trọng, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam viếng thăm Tòa thánh Vatican và được đích thân đức Giáo hoàng Benedict XVI tiếp, đây là điều chưa từng có trong lịch sử bởi theo thông lệ, đức Giáo hoàng chỉ tiếp các nguyên thủ quốc gia hoặc người đứng đầu chính phủ (trong khi ông Trọng không thuộc cả hai trường hợp này), hơn nữa Việt Nam và Vatican cũng chưa thiết lập quan hệ ngoại giao. Không dừng lại ở đây, năm 2013 còn ghi nhận thêm hai cuộc gặp cấp cao nữa giữa Vatican và Hà Nội: một là phiên họp thứ 4 của Nhóm công tác hỗn hợp Việt Nam – Tòa thánh Vatican về quan hệ song phương vào trung tuần tháng 6; hai là chuyến thăm Vatican của đoàn đại biểu Ban tôn giáo Chính phủ vào giữa tháng 9. Cả hai cuộc gặp đều được báo chí mô tả là “tích cực”, “thoải mái”, “thân mật” và đã tạo được những nền tảng khá vững chắc cho việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai bên trong tương lai. Cũng với thái độ cởi mở đó, trong chuyến thăm Mỹ của ông Trương Tấn Sang, Chủ tịch nước vào tháng 7/2013, người ta thấy lần đầu tiên trong phái đoàn Việt Nam sang Washington D.C. có mặt của bốn vị chức sắc đại diện cho đạo Tin lành, Công giáo và Phật giáo. Nhiệm vụ của những người này là giải thích cho chính quyền Hoa Kỳ và thế giới biết về tình hình tự do tôn giáo ở Việt Nam. Chưa cần biết mục đích thực sự của hành động này là gì nhưng ít nhất nó cũng khiến dư luận chú ý nhất định, thể hiện một phong cách mới của giới cầm quyền Hà Nội trong việc tiếp cận, xử lý các vấn đề được thế giới chú ý, điều mà chỉ cách đây 10 năm có lẽ ít người nghĩ tới.

Đức Giáo hoàng Benedict XVI tiếp ông Nguyễn Phú Trọng, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam tại Vatican (nguồn: paparatzinger6blograffaella.blogspot.com)

Thứ tư, một trong những sự kiện đáng chú ý nhất liên quan đến tôn giáo trong năm là vụ việc tại Giáo xứ Mỹ Yên, Nghệ An. Đây có thể được xem là sự bùng nổ mới nhất trong quá trình cọ xát giữa Công giáo và chính quyền trong nước, bắt nguồn từ những hiểu lầm đáng tiếc giữa hai bên. Cả hai phía đều tận dụng triệt để các nguồn lực sẵn có để cáo buộc nhau khiến cho những người trung lập đứng ngoài cuộc không biết nên tin vào ai, tin vào điều gì. Những vụ việc dạng này đã từng xảy ra nhiều lần trong quá khứ và có lẽ sẽ còn tái diễn trong tương lai bởi hai bên có cách nhìn nhận khác nhau về việc quản lý hoạt động của các cá nhân. Bên Công giáo luôn đề cao giáo luật và có xu hướng thoát ly khỏi vòng kiểm soát của chính quyền còn phía chính quyền Việt Nam luôn cho rằng người dân trước khi là tín đồ phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của một công dân. Phải thừa nhận là cả chính quyền Việt Nam và Giáo hội Công giáo đã có những nỗ lực cụ thể để thu hẹp các bất đồng trong những năm qua, nhưng vụ việc lần này cho thấy hai phía vẫn còn rất nhiều việc phải làm trên con đường tìm kiếm sự thấu hiểu nhau thực sự. Là những người ngoài cuộc, ta cần hiểu được lập trường của cả hai bên nhằm tránh có cái nhìn phiến diện, một chiều và bị lôi kéo vào những hành động sai lầm, mù quáng.

Giáo dân Mỹ Yên biểu tình phản đối chính quyền (nguồn: http://www.vietcatholic.net)

Năm 2013 còn một số vụ việc nữa thu hút sự chú ý của công luận như: Phiên tòa xét xử 14 thanh niên Công giáo tại Nghệ An hay việc Hòa thượng Thích Quảng Độ đột ngột tuyên bố từ chức Tăng thống Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất… Nhưng như trên đã nói, tác giả không có tham vọng muốn đi sâu vào tất cả những vụ việc về tôn giáo trong năm, chỉ xin nêu một vài suy nghĩ về những điểm mới, đáng chú ý về tình hình tôn giáo tại quê nhà. Là một người lạc quan, tôi hy vọng những điểm tích cực trong đời sống tôn giáo tại Việt Nam sẽ ngày càng trở nên phổ biến trong những năm tới, để người Việt chúng ta sớm thoát khỏi tình cảnh phải trì triết, dằn vặt nhau về những bất đồng chính trị, trong đó có lĩnh vực tôn giáo./.

Phạm Liệu