Một dấu ấn khác cho thấy những gì thuộc về kỹ nghệ xa xưa không còn thực dụng nữa do bởi sự tiến bộ của khoa học. Trên một phương trình khác, nhờ sư kết hợp của kỹ nghệ và khoa học nên con người đã chinh phục vũ trụ, thám hiểm đại dương và đang trên đường tìm kiếm phương pháp khắc phục môi trường.

Tất cả những thành tố ấy rồi thời gian sẽ trở thành di sản của quốc gia. Quốc gia trên một định nghĩa nghiêm chỉnh thì quốc gia được thành hình nhờ sự góp mặt của nhiều yếu tố. Trong đó, văn hóa đã đóng góp tích cực vào tiến trình hưng thịnh của quốc gia. Thế thì văn hóa có khả năng tiếp nhận tinh hoa của dân tộc, duy trì tính kế tục lịch sử. Tính lịch sử được tích lũy và hình thành qua tiến trình đấu tranh, phản tỉnh cách mạng, cải tổ xã hội, đường lối ngoại giao, thích nghi ở đức tin tôn giáo v.v.. Nhờ đó, tính lịch sử đã làm nên bề dày văn hóa có một trọng lượng không thể đo lường. Và nữa, lịch sử luôn mang đặc tính kế thừa. Do đó, ở mỗi giai đọan hay mỗi thế hệ, con người có trách nhiệm tiếp tục cuộc hành trình cống hiến cho dân tộc những gì mình có thể. Cho nên trong mỗi con người chúng ta cần phải học và phải đọc lịch sử để đánh giá vị trí lịch sử và cảm nhận chân giá trị của nó.



Truyền thống văn hóa không thể tồn tại nếu nhiệm vụ văn hóa của cộng đồng thiếu vắng và hệ thống giáo dục xao lãng. Cả hai, từ thái độ cộng đồng cho đến chức năng giáo dục phải liên tục truyền dạy và truyền đạt lịch sử tính cho con em chúng ta. Vì thế, quá trình phát triển văn hóa được kinh qua sự gạn lọc, sáng tạo. Ngược bằng nếu thiếu vắng điều ấy thì nền văn hóa sẽ bị tụt hậu và dân tộc không thể khởi sinh. Do đó, đầu tư vào thế hệ hệ hôm nay là gầy dựng cho thế hệ mai sau. Ấy là hình thức trồng người để con người khi trưởng thành hiểu rõ nguồn gốc của dân tộc cũng như có khái niệm tổng quát về yếu tố lịch sử gắn liền với nền văn hóa dân tộc, cho các thế hệ tiếp theo nhận diện được những gánh nặng mà cha ông chúng ta đã trải qua. 



Trong quá trình phát triễn, song song với sự hội nhập công nghệ, một nền văn minh vật chất cũng được hội nhập. Tuy nhiên văn minh vật chất có thể đưa đến một xã hội đồi trụy, nếu chức năng văn hóa không được bảo tồn hay phát huy. Nhìn lại trong quá khứ cũng đã chứng nghiệm cho chúng ta thấy được ở hình ảnh truyền thuyết Thánh Gióng khi xưa, tại sao không dùng kiếm, cung mà lại xử dụng “bụi tre” làm vũ khí để đánh đuổi giặc Ân? Bởi vì, bụi tre chính là biểu tượng cho sự liên kết của làng xã Việt Nam, là sức mạnh chiến lược của mỗi xã thôn. Bụi tre còn thể hiện hồn dân tộc được gắn bó dính liền đoàn kết keo sơn như rễ tre. Do đó, khi Thánh Gióng xử dụng bụi tre nghĩa là ông đã xử dụng nội lực dân tộc để đánh đuổi giặc Ân. Từ truyền thuyết ấy chúng ta rút tỉa ra một bài học rằng: Trong quá trình dựng nước và giữ nước dân tộc Việt Nam đã đánh bại tất cả kẻ thù là nhờ bởi cha ông chúng ta đã triễn khai và áp dụng nội lực dân tộc. Ngay cả chí sĩ Phan Bội Châu cũng đã nhắc nhở chúng ta rằng: Dân không duy vật, dân chẳng duy tâm, dân chỉ duy dân.



Nội lực dân tộc được kết hợp nhiều thành tố, trong đó tôn giáo đóng giữ vai trò quan trọng. Trong quá khứ dân tộc chúng ta được hấp thụ từ các luồng tư tưởng của Nho Giáo. Ở điểm tiêu cực Nho giáo quan niệm trọng nam khinh nữ và coi thường tầng lớp ít học. Nhưng mặt tích cực, Nho Giáo có tư tưởng nhập thế qua triết thuyết hành động, cứu người, giúp đời hành đạo. Ở trong luồng tư tưởng của Nho Giáo có một ước mơ về một xã hội dân sự bình an. Trên bình diện khác Nho Giáo đã đề cao tính văn hóa và đạo nghĩa làm người đối với tổ quốc và làm con đối với bậc sinh thành. Hãy nghe thi hào Nguyễn Du, kẻ thừa kế tư tưởng nho học nhắc nhở người con đối với bậc sinh thành qua hình ảnh Truyện Kiều:



Duyên hội ngộ đức cù lao

Bên tình bên hiếu bên nào nặng hơn,

Để lời thệ hải minh sơn

Làm con trước phải đền ơn sanh thành.”



thành tuyệt tác án văn chương, ông đã dựng nên nhân vật Thuý Kiều yêu say đắm Kim Trọng nhưng vì chữ hiếu đành phải bán mình chuộc cha.



“Quyết tình nàng mới hạ tình:

Dẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha.”



Hiếu thảo là nét văn hóa của người Việt Nam. Làm con có chịu thương chịu khó với cha mẹ thì mới thảo lòng với quốc gia dân tộc. Nếu làm lãnh đạo phải biết hy sinh, thương dân yêu nước thì mới giữ vững xã tắc sơn hà. Như Trần Quốc Tuấn đưa ra những nguyên nhân quân ta chiến thắng bọn Nguyên-Mông là do lòng đồng tâm, anh em hòa thuận, vua thương dân như con ruột của mình. Và Nguyễn Trãi nhấn mạnh nguyên nhân chiến thắng quân Minh là do sự phát huy nội lực dân tộc, lấy gậy làm cờ, rượu hòa nước lã, trên dưới một dạ cha con.



Tóm lại, sự gõ cửa của Nho Giáo đã được con người Việt Nam đón nhận nhờ ở cái trung-đạo-luận. Vì thế khi tiếp nhận tư tưởng trung quân vì nó có tinh thần yêu nước nồng nàn hợp với cá tính của con người Việt Nam. Cho nên, trong thơ văn Lục Vân Tiên, cụ Nguyễn Đình Chiểu đã nhắc nhở rằng:



“Trai thời trung hiếu làm đầu

Gái thời tiết hạnh làm câu răn mình”



Ở nhà nho Nguyễn Đình Chiểu ông chú trọng đến trung và hiếu. Cả hai đạo lý ấy không thể thiếu vắng trong con người Việt Nam. Riêng với bậc quân vương, thì phải yêu nước thương dân. Ngược bằng chỉ nghĩ cho mình hay tước lộc bản thân thì gian sơn xã tắc sẽ rơi vào tay giặc. Đây chính là lý do tại sao Nguyễn Trãi bỏ nhà Trần đi theo Lê Lợi, Lê Thời Nhậm không theo nhà Lê-Trịnh mà theo Tây Sơn Nguyễn Huệ. Đứng trước sự kiện vua Tự Đức đem dâng 3 tỉnh Nam Kỳ cho Pháp, tất cả các nhà nho đã phản đối mạnh mẽ, đặc biệt cụ Phan Văn Trị lại còn đòi chém đầu Tự Đức, phanh thây Tự Đức, uống máu Tự Đức.  



Đó là những uyên nguyên của dân tộc. Dân tộc là một nhất nguyên nhưng được tập hợp bởi nhiều nguyên. Dân tộc không thể phát huy nếu thiếu vắng yếu tố văn hóa. Và con người Việt Nam cũng thế, luôn luôn gắn bó với làng xã, xóm giềng, biết tôn trọng tinh thần pháp luật qua tư tưởng của Montesquieu và nhanh chóng hội nhập cùng triết thuyết khế ước xã hội của Rousseau. Nhờ đó, trên cuộc hành trình cứu nước và dựng nước tổ phụ chúng ta đã lấy cái uyên nguyên của dân tộc định hướng cho việc phát triễn đất nước. Bên cạnh đó, tiền nhân ta lại còn xử dụng trí tuệ thời đại của người để bồi đắp trí tuệ cho ta và không một chủ nghĩa nào có thể đánh bại chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.



Quả thế, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam không lớn lên bằng lý thuyết hay biện chứng.  Chủ nghĩa ấy lớn lên bằng bụi tre Phù Đổng hoặc tinh thần Lý Thường Kiệt ở tuổi thất thập cổ lai hy, hay Nguyễn Trãi làm thơ hoặc hình thành Bình Ngô Đại Cáo đã khiến cho 7 thành lớn của giặc Minh mở cửa đầu hàng vô điều kiện (đầu tiên là thành Nghệ An và sau cùng là thành Đông Quan). Cận đại hơn chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là loại nguyên tử hiện đại và cực mạnh đã mang lại chiến thắng Điện Biên Phủ, là văn tự duy nhất có sức mạnh ngàn cân buộc thực dân Pháp phải ngồi vào bàn hội nghị Geneve, chấm dứt chế độ thuộc địa trên đất nước ta.



Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam không màu sắc, không danh xưng, không có những đại danh từ lộng kính hay viết hoa. Nhưng chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được lớn lên bởi tiếng hát đồng dao, chủ nghĩa ấy được lớn dần… ở những mẹ Việt Nam anh hùng còng lưng gánh gạo nuôi con, nuôi chồng từ ngày đầu lập quốc cho đến ngày thống nhất đất nước. Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã đánh bại quân Nguyên-Mông, giặc Ân, giặc Minh và giặc Pháp v.v... Và rồi đây, cũng chủ nghĩa ấy, cũng những mẹ Việt Nam anh hùng thay chồng nuôi con, cày sâu cuốc bẩm, trèo đồi vượt núi sẽ là những người đánh bại giặc Đại Hán, xâm lăng.



Đây chính là uyên nguyên dân tộc, là cuộc hành trình mang theo sinh thức Nguyễn Trãi cùng với di sản văn hóa qua bút tích Ức Trai. Trong đó có tiếng hò rêu vọng lại của Trần Bình Trọng ‘Thà làm qũy nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc”. Đó là chân lý, là nền tảng văn hóa và con đường duy lý của dân tộc Việt Nam, là lời vàng son và kinh điển mà danh tướng Trần Bình Trọng đã để cho hậu thế noi theo.

Oklahoma 2011

Viết cho quê hương tôi

Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hoạt.