Trần Thái Tông (1225-1277)

      Trần Thái Tông là vị vua đầu tiên có công mở nghiệp nhà Trần. Tên thật là Trần Cảnh, sinh ngày 16 tháng 6 năm Mậu Dần 1218. Quê hương Tức Mạc, Phủ Thiên Trường nay là xã Lộc Vượng thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định.

Việc lên ngôi của Ông do tài sắp đặt của Trần Thủ Độ mà nên, lúc ấy ông mới tròn 8 tuổi. Trần Thủ Độ đã thu xếp cho Trần Cảnh được làm chức chánh hậu, có tên gọi là chức Chánh thủ. Ban đầu chỉ được hầu hạ bên ngoài, sau vài lần được vào trong để bưng nước rửa cho vua. Vua lúc bấy giờ là Lý Chiêu Hoàng (Con gái vua Lý Huệ Tông, cô là vị vua sau cùng của nhà Lý). Sau nhờ Trần Thủ Độ thu xếp Lý Chiêu Hoàng đã nhường ngôi cho Trần Cảnh tức là vua Trần Thái Tông.

Kế nghiệp nhà Lý khi đất nước đang lâm vào khủng hoảng, họ Trần đã phải chống chọi với bao thử thách, khó khăn. Khi đất nước tạm yên, vào mùa thu năm Tân Mão (1231) vua Trần Thái Tông mới có dịp về cố hương Tức Mạc, dâng lễ ở tiên miếu, mở yến tiệc thiết đãi và ban lụa cho các bô lão trong hương. Nhân dịp này, Thượng phụ Trần Thừa đã nhớ tới nghĩa cũ từ thủa hàn vi với một người vợ quê ở thôn Bà Liệt, huyện Tây Chân (nay là huyện Nam Trực), phong cho người con trai vốn từ lâu đã bị bỏ rơi làm Hoài Đức Vương

Trần Cảnh lên ngôi nhưng việc quân sự thì do Trần Thủ Độ nắm việc chính trị thì do cha làm Thượng hoàng giúp đỡ, song những người này trình độ vǎn hoá cũng còn nhiều hạn chế. Các quan nhà Lý ở lại phục vụ nhiều, song không thấy nói có một ai được chính thức giúp vua làm phụ chính. Vậy mà trong suốt những nǎm đầu ở tuổi thiếu nhi, Trần Cảnh đã được sử sách ghi chép đúng như một ông vua có tài.

Để giữ vững an ninh đất nước, Trần Thủ Độ đã giúp nhà vua dần ổn định được tình hình, lợi dụng các mâu thuẫn giữa các tay quân phiệt và dần dần dẹp yên được nội loạn.

Khi triều Trần dần đưa đất nước vào thế ổn định thì sự bất ổn lại nẩy sinh trong chính nội bộ hoàng tộc. Lý Huệ Tông và Trần Thị Dung vốn dĩ có hai người con gái. Trưởng nữ là công chúa Thuân Thiên sinh năm 1216 trong lúc vua và nguyên phi chạy trốn khỏi sự truy bức của Đàm Thái hậu, sau được gả cho Trần Liễu (anh trai của vua Trần Thái Tông) . Người thứ hai sinh năm 1218 là công chúa Chiêu Thánh, trở thành nữ hoàng cuối cùng của triều Lý, rồi sau đó là Hoàng hậu của vua Trần Thái Tông. Sốt ruột về người nối nghiệp, năm 1237, Trần Thủ Độ và vợ là công chúa Thiên Cực (chính là Trần Thị Dung, nguyên Hoàng hậu của Lý Huệ Tông, sau khi vua Lý qua đời bị giáng làm công chúa, gả cho Trần Thủ Độ) đã ép công chúa Thuận Thiên, khi ấy đã mang thai với Trần Liễu, phải thay Chiêu Thánh lên làm Hoàng hậu. Vì việc này mà Trần Liễu đã họp quân nổi dậy chống lại triều đình, khiến vua Thái Tông buồn chán bỏ lên núi Yên Tử. Nhờ vào sự quyết đoán của Trần Thủ Độ và sự khéo léo của Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung mà hiềm khích này được dàn xếp ổn thoả. Sau cuộc khủng hoảng cung đình, nhà Trần đặc biệt quan tâm củng cố mối quan hệ huyết thống trong hoàng tộc. Một trong những công việc có ý nghĩa là cho khởi công xây dựng một hành cung quy mô lớn ngay trên quê tổ ở hương Tức Mạc.

Hoàng hậu Thuận Thiên sinh ra được Trần Hoảng, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Ích Tắc, Trần Vĩnh.

Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông đầu nǎm Đinh Tý (1-1258) vua Trần Thái Tông đã biết dựa vào Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn (tức Hưng Đạo vương, con của Trần Liễu) để lãnh đạo nhân dân Đại Việt quyết chống giặc.

Tháng 12 nǎm Đinh Tý (1258), vua Thái Tông đã cùng Thái Tử Hoảng chỉ huy quân Tần phá tan quân Nguyên ở Đông Bộ Đầu, giải phóng Thǎng Long. Ngay sau chiến thắng, mặc dù mới 41 tuổi, Trần Thái Tông đã nhường ngôi cho con đề làm Thái Thượng Hoàng. Đây là một chính sách độc đáo của nhà Trần nhằm kết hợp kinh nghiệm cai trị của vua cha với việc đào tạo, huấn luyện cai trị từ sớm cho người kế nghiệp. Lúc đầu Thượng hoàng lui ra ở Bắc cung Thăng long, nhưng qua thực tế ông thấy cần phải chú trọng hơn tới việc củng cố hành cung Tức Mặc.

      Năm 1262, Thượng hoàng Trần Thái Tông đích thân đến Tức Mặc xem xét việc mở rộng hành cung. Trong chuyến đi này, ông cho mở đại yến tiệc để yên uỷ vỗ về dân chúng, ban cho hương lão 60 tuổi trở lên mỗi người nhận một tước hai tư, các cụ bà mỗi người được hai tấm lụa. Sau chuyến thi sát, cùng với việc gấp rút chế tạo vũ khí, đóng chiến thuyền và tích cực cho quan sĩ luyện tập sẵn sàng đối phó với những cuộc chiến tranh mới từ phía quân Mông Cổ, nhà Trần đổi hương Tức Mặc làm phủ Thiên Trường và cho xây dựng thêm ở đây một cung điện mới là cung Trùng Quang dành cho Thượng hoàng. Lại xây riêng một khu khác cho các vua nối ngôi về chầu gọi là cung Trùng Hoa.

      Lui về làm Thái Thượng hoàng từ lúc còn rất trẻ, Trần Thái Tông là người sớm nhận ra sự cần thiết phải xây dựng một căn cứ an toàn làm hậu thuẫn cho hành cung Thiên Trường. Địa điểm được chọn là vùng núi Vũ Lâm thuộc phủ Trường Yên. Hệ thống căn cứ liên hoàn này đều có đường thuỷ nối liền với sông Đáy để khi cần thiết có thể thoát ra biển. Trong thế liên hoàn nương tựa nhau, hai hành cung Vũ Lâm và Thiên Trường đã là hai hậu cứ quan trọng cho hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên tiếp theo.

Trần Thái Tông được sử sách lưu truyền bởi ông là một nhà Thiền học, một triết gia có những tư tưởng sâu sắc, một cốt cách độc đáo. Lúc làm vua ông đã thân chinh đi đánh giặc, xông vào mũi tên hòn đạn, làm vua thì xem thường vinh hoa phú quý, có thể từ bỏ ngai vàng không chút luyến tiếc.

 Ngày 11 tháng 4 năm Đinh Sửu 1277 Trần Thái Tông mất, thọ 59 tuổi  trị vì 33 năm, làm Thái Thượng Hoàng 19 năm.