Thảm họa thiên nhiên đáng chú ý nhất năm 2010 là trận động đất tại thủ đô Haiti hồi đầu năm, khiến 230.000 người chết và gây ra thiệt hại gần 50 tỷ USD cho quốc gia nghèo bậc nhất thế giới này. Mức độ hủy diệt của cơn địa chấn Haiti được đánh giá là chưa từng có trong lịch sử về tác động to lớn đến số phận cả một quốc gia khi nhà thờ, nhà của tổng thống và…nhà tù đều thiệt hại nghiêm trọng. Còn nhà dân thì…ôi thôi, kể làm sao xiết!

Tiếp theo là các đợt thiên tai cũng mang tính truyền thống nhưng cũng chẳng kém phần hoành tráng quy mô về …thiệt hại. Lũ lụt tại Pakistan làm khoảng 2.000 người chết và nhấn chìm gần 1/5 lãnh thổ nước này, khiến khoảng 14 triệu người bị ảnh hưởng. Liên hiệp quốc đánh giá thảm họa nhân đạo ở Pakistan  năm 2010 còn lớn hơn cả sóng thần năm 2004, nhưng vì diễn ra sau cho nên…đau xót đã thành quen. Động đất và lụt lội ở Trung Quốc, nắng nóng kỷ lục 100 năm tại Nga, núi lửa Merapi tại Indonesia thức giấc, cũng dẫn đến tổn thất lớn về người và của…Tất cả, tất cả như những giai điệu đơn lẻ góp vào bản hòa âm kêu cứu của quả đất đối với các nhà cai trị trên thế giới. Nhưng hãy…đợi đấy. Họ đang họp để …cãi vả về một hiệp định khí hậu mới thay cho nghị định thư Kyoto vốn không hề được thực thi nghiêm túc mà lại sắp hết hạn đến nơi dzồi.

Ngày 22-4, giàn khoan Deepwater Horizon của Tập đoàn Dầu khí Anh (BP) bốc cháy và chìm ở vịnh Mexico (Mỹ) khiến hơn 5 triệu thùng dầu chảy tràn trong 3 tháng, gây ra thảm họa môi trường tồi tệ nhất nước Mỹ. Thùng dầu của nữ hoàng Anh phải tuyên bố dành 39,9 tỷ USD để dọn sạch dầu tràn với sự tham gia của 20.000 người, và để sẵn 20 tỷ USD để bồi thường thiệt hại cho người bạn bên kia đại dương nhưng coi mòi ông Obama vẫn còn hậm hực…

Năm Dần cũng là dịp chứng kiến những đợt phun trào núi lửa gây ra mức độ ảnh hưởng chưa từng có, như vụ ngọn hỏa diệm sơn Eyjafjallajokul ở Iceland  ngày 14 tháng 4 đã phun khói bụi làm tê liệt không phận toàn châu Âu  khiến cho các hãng hàng không của nhiều nước châu Âu đã phải hủy bỏ tổng cộng khoảng 100.000 chuyến bay, thiệt hại kinh tế ước tính lên tới hàng tỷ euro. Sự cố này như “ khúc dạo đầu” cho một năm đen đủi với ngành hàng không bởi hàng loạt tai nạn không hành mà chính chiếc chuyên cơ Tu – 154 của Ba Lan  bị rơi ngày 10 tháng 4 năm 2010 trên đất Nga là lời khai từ. 

Tai nạn này đã trở nên “ tai nạn lịch sử” khi 96 người thiệt mạng đều toàn là trụ cột của chính quyền đương nhiệm gồm Tổng thống Lech Kaczynski và phu nhân cùng nhiều quan chức cấp cao như thứ trưởng ngoại giao, tổng tham mưu trưởng, các tổng tư lệnh, thống đốc ngân hàng trung ương và phó chủ tịch hạ viện. Thế giới xôn xao, Đông Âu e ngại xào xáo trong quan hệ với gấu Nga, nhưng kết quả là tình hình tại Ba Lan  không hề rối loạn.Giờ mới thấm thía câu chuyện cười Hoa Kỳ rằng “ Con chó bị xe chẹt chết là một tai nạn. Xe bus rơi xuống vực làm mấy chục người chết là một tổn thất lớn. Còn chuyên cơ của tổng thống bị rơi  quả là một thảm họa, bởi vì chưa chắc là tai nạn, cũng không phải là tổn thất gì lớn lao”.

Nhưng cao trào của  thảm kịch tai nạn không hành đã rơi vào đầu tháng 11, nghĩa là ngay sau tháng các linh hồn, cứ như phải tổng kết cho đủ số. Ngày 4.11, Airbus A380 - chiếc máy bay thương mại chở hành khách lớn nhất thế giới của hãng hàng không Qantas, Australia buộc phải hạ cánh khẩn cấp do cháy động cơ. Đây là một trong những sự cố nghiêm trọng nhất của Airbus A380 trong vòng 3 năm qua. 13 ngày sau, Qantas xác nhận chiếc máy bay thứ tư của họ buộc phải hạ cánh khẩn cấp kể từ khi chiếc siêu cơ Airbus A380 bị nổ động cơ. Đến lượt Boeing của hãng này cũng gặp trục trặc vì lỗi động cơ. Ngày 05 tháng 11, máy bay của công ty dầu quốc tế ENI rơi ở Karachi ( Pakistan) làm chết 21 người. Cũng trong ngày đó, bên kia nửa vòng trái đất, máy bay ATR 72 – 212 của CuBa rơi theo đưa 68 người về với Chúa. Ngày 28 tháng 11, chiếc IL 76 rơi ngay tại khu dân cư ở Pakistan  đưa 18 người lên thiên đàng (vì đây là máy bay chở hàng cứu trợ đang đi làm công tác nhân đạo mà). Thời tiết xấu, có dầu trong động cơ, hệ thống tự động gặp sự cố…giờ đã khiến cho  các vị chủ nhân của thế giới theo lời Cựu ước phải e dè khi đặt chân lên những con chim sắt – ước mơ bay bổng như thiên thần từ thuở cổ tích Hy Lạp về chàng Ikarus. Nhưng có một thực tế mà ít ai chịu đề cập chính là mối đe dọa khủng bố hàng không, cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới đã đẩy các hãng hàng không vào tình trạng cắt giảm chi phí bảo trì, nâng cấp máy bay mới khiến khách dùng loại phương tiện này chỉ có nước vừa bay bổng trên chín tầng mây như thiên thần, vừa cầu nguyện cùng Thiên Chúa để được đi đến nơi về đến chốn.

Năm Dần 2010, Đông Bắc Á không bình yên

Bán đảo Triều Tiên không hoàn toàn bình yên kể từ khi kết thúc cuộc chiến năm 1953, nhưng năm  Dần 2010 đánh dấu giai đoạn căng thẳng nhất tại đây hơn nửa thế kỷ qua với chuỗi các sự kiện liên tiếp. Đầu tiên là vụ tàu tuần tra Cheonan của Hàn Quốc bị đánh chìm trên Hoáng Hải hồi tháng 3 khiến 46 thủy thủ thiệt mạng. Sau đó tình hình lên tới đỉnh điểm khi Bình Nhưỡng pháo kích đảo Yeonpyeong hôm 23/11, vụ tấn công miền nam được coi là mạnh nhất kể từ cuộc chiến tranh Triều Tiên. Sự kiện Yeonpyoeng mở ra giai đoạn căng thẳng ở cấp độ mới tại bán đảo Triều Tiên, khiến Hàn Quốc thay đổi lớn về quan điểm quân sự. Hán Thành lật đật sửa nguyên tắc giao chiến để chủ động hơn trong việc đáp trả và tổ chức gần 50 cuộc tập trận trong năm chỉ để nhằm mục đích “ khoe đồ chơi mới” : máy bay, tàu bò, lính dù…bất chấp lời đe dọa về một cuộc chiến  hạt nhân từ phía Bắc vĩ tuyến 38.

Bầu không khí bán đảo Triều Tiên cũng được hâm nóng thêm trong năm qua do những vấn đề diễn ra tại miền Bắc, như công bố nhà máy tinh chế uranium và việc nước này đang bắt đầu một cuộc chuyển giao quyền lực mang tính lịch sử cho “ thiên tử” mới 27 tuổi Kim Jong Un . Với "nền tảng" căng thẳng trong năm 2010, tình hình bán đảo Triều Tiên chắc chắn sẽ tiếp tục thu hút sự chú ý của dư luận trong thời gian tới. Nhưng cả hai bên cùng lên gân dzậy thôi, cùng lên gân để rồi “ hạ nhiệt” bằng những pha cãi vả tranh chấp truyền thống từ năm 1953 đến giờ, nhưng không phải tại Bàn Môn Điếm mà là tại Bắc Kinh, Bình Nhưỡng hay Hán Thành. Hòa bình – thống nhất cho bán đảo này còn ở đâu  xa, chứ gầm ghè nhau như cọp để nguyên vị  ở hai bên vĩ tuyến 38 thì vẫn ỳ ra đó.

…và  cọp Mỹ cản đường sư tử Trung Hoa ở Đông Nam Á.

Năm Dần vừa qua cũng là năm mà chú Sam cưỡi lừa ra mặt đối diện với con sư tử  Trung Hoa lục địa vừa lên tiếng ngáp sau khi thức dậy. Quan hệ giữa Mỹ và Trung Hoa chứng kiến những căng thẳng dồn dập trên mọi lĩnh vực, từ kinh tế thương mại đến quân sự an ninh. Đầu tiên là cuộc xung đột tiền tệ giữa hai nước có nguy cơ dẫn đến cuộc chiến tranh thương mại trên quy mô toàn cầu, liên quan đến tỷ giá đồng nhân dân tệ. Một trong những biểu hiện của tranh chấp thương mại là vụ Google đóng cửa tại Trung Hoa lục địa.

Liền theo kinh tế là căng thẳng về quân sự và an ninh, gồm cả vấn đề truyền thống lẫn vấn đề mới phát sinh. Nổi bật là bất đồng về Đài Loan, khi Mỹ bán số vũ khí trị giá tới 6,4 tỷ USD cho hòn đảo này khiến Bắc Kinh cắt đứt quan hệ quân sự với Washington. Trung Hoa ra mặt phản đối gay gắt các cuộc tập trận chung giữa Mỹ với Hàn Quốc trên Hoàng Hải và căng thẳng  lên đỉnh điểm khi Ngoại trưởng Hillary Clinton tuyên bố Mỹ "có lợi ích quốc gia" tại Biển Đông, động thái được cho là nhằm vào tham vọng bành trướng của con sư tử Á Châu. Nói cho công bằng thì trong một trật tự thế giới đa cực hình thành từ sau khi chiến tranh lạnh chấm dứt đầu thập niên cuối cùng của thế kỷ trước, thì những va chạm giữa một thế lực truyền thống và thế lực đang nổi như Mỹ và Trung Hoa là điều không thể tránh khỏi. Nhưng những gì diễn ra trong năm 2010 với cấp độ dồn dập và sâu rộng càng cho thấy sự ganh đua quyết liệt giữa hai cường quốc để tranh giành ảnh hưởng cả trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương lẫn toàn thế giới. 

Bằng việc rút quân ở Iraq để tăng viện cho Afghanistan, Mỹ đã chính thức thay đổi chính sách ngoại giao theo chủ nghĩa lý tưởng mà tổng thống G.W.Bush đã tiến hành với những cuộc hành quân quy mô về lực lượng mà thiếu yên lặng về truyền thông nhằm đẩy cuộc chiến chống khủng bố lùi xa nước Mỹ sau sự kiện 11 tháng 9 năm 2001. Mỹ  không vui khi trục dọc Nga – Trung tái hình thành sau cuộc tập trận lính dù tại Kamchatka năm 2005, giờ càng khó thể ngồi yên khi Trung Hoa lục địa tiến hành cuộc di chuyển sang châu Phi thay cho  vị trí của người Pháp, từ độ quân Mỹ cuốn cờ khỏi Somali, đồng thời vươn ra Ấn Độ Dương qua cửa ngõ Biển Đông…. Chủ nghĩa lý tưởng đầu thế kỷ 20 của Wilson đã trở thành chủ nghĩa thỏa hiệp thời Reagan với Trung Hoa giờ đây thực sự kết thúc bằng chủ nghĩa thực dụng với hai chính sách ngoại giao “ cây gậy” ( đối với Trung Hoa) và “ đồng tiền vàng” ( dành cho các nước Đông Nam Á). Trực tiếp ( gậy) hay gián tiếp qua các quan hệ tín dụng – viện trợ- đầu tư ( đồng tiền vàng) thì vẫn là can thiệp. Hơn lúc nào hết, trong khi kinh tế thế giới còn trong cảnh tiêu điều sau khủng hoảng tài chính toàn cầu,  bằng sự điều chỉnh trọng tâm về chính sách ngoại giao của mình sau hành động rút quân ở Iraq, Mỹ nhắc khéo các quốc gia Tây Âu đang nhăn nhó trong cơn khủng hoảng tài chính công rằng “ Giờ đã đến trách nhiệm của các vị”. Ai muốn bình phẩm gì về việc rút quân này cứ mặc, Mỹ đang ngâm nga câu đầu tiên trong thiên thứ nhất của Tôn Tử Binh Pháp rằng “ Phàm dùng quân ở xa không có lợi bao giờ”.

Năm thay đổi khái niệm tự do thông tin với sự ngự trị của tinh thần “đạo đức giả truyền thống” trong ngoại giao

Năm Dần 2010 đã chứng minh được một sự thật là chiến tranh lạnh giữa Nga và Mỹ đã kết thúc hai mươi năm, nhưng chiến tranh bí mật thì…đừng có ham. Nhờ sự tiếp tay của một đại tá FSB đào ngũ, Washington đã phá vỡ được một mạng lưới gián điệp lớn của Nga trên lãnh thổ Mỹ vào tháng 6. Theo FBI, 10 nhân viên này đã lấy vỏ bọc là dân thường để thâm nhập vào Mỹ, “thực hiện các nhiệm vụ lâu dài và nhạy cảm” cho Nga, tìm hiểu về vũ khí Mỹ, các chiến lược ngoại giao và chính trị.

Cuộc trao đổi 10 điệp viên Nga lấy 3 điệp viên Mỹ đang nằm “ ấp” ở Siberia diễn ra nhanh, gọn, đẹp đến mức kẻ hoài nghi nào cũng phải ấm lòng vì quan hệ Mỹ - Nga mới thật là thân ái. Đùng một cái, ngay tháng 7, trang web WikiLeaks cho nổ  quả bom thông tin thứ nhất khi công bố 77.000 tài liệu quân sự Mỹ về cuộc chiến ở Afghanistan  và đến tháng 10 là quả bom thứ hai với 400.000 tài liệu về chiến tranh Iraq, nói về các trường hợp lạm dụng và thương vong thường dân bị ỉm đi. Thế giới còn nửa tin nửa ngờ thì quả bom thứ ba phát nổ vào tháng 11 khi website này tiết lộ 250.000 bức điện tín ngoại giao của Mỹ, đề cập nhiều vấn đề và nhân vật trên thế giới khiến không ít quốc gia, chính khách nổi trận lôi đình khi bắt được chứng tích “ xía vào nội bộ quốc gia khác” của viên chức ngoại giao Mỹ…Gấu Nga nổi giận, nhưng giận vì những thông tin mang tính chất do thám của các viên chức ngoại giao Mỹ trên đất Nga thì ít (bởi ai cũng biết làm quan chức ngoại giao thực ra đều là những  điệp viên hoạt động công khai) mà “ điên” vì những ám ngữ mang tính miệt thị với tổng thống và thủ tướng Nga thì nhiều…

Mỹ cũng đùng đùng đòi “xử đẹp” người sáng lập WikiLeaks là Julian Assange cả trong tòa  lẫn trong… mạng Internet, nhưng coi mòi bắt đầu lúng túng khiến cả thế giới phải nhịn cười. Mỹ - một quốc gia cổ vũ tự do thông tin, thiên đàng chuyên cung cấp  dịch vụ máy chủ cho những trang web “vận động tự do thông tin,  tranh đấu bất bạo động” khắp thế giới lại đang phải tìm cách “khóa mồm” một  chủ  web cung cấp thông tin. Tu chính án số Một của Mỹ giờ lại là chiếc xiềng trói tay nước Mỹ. Nhờ có gần một thế kỷ những vụ liên quan đến sự va chạm giữa an ninh quốc gia và tự do báo chí, Hiến pháp Mỹ đã dành sự bảo vệ to lớn cho những người công bố các bí mật của nhà nước. Những người tiết lộ bí mật nhà nước từ gốc - chẳng hạn các quan chức chính phủ, thậm chí binh lính - có thể bị truy tố, như binh nhì Bradley Manning, bây giờ đang ngồi trong nhà tù quân đội sau khi bị buộc tội tải (download) phi pháp những file bí mật với nghi ngờ rằng anh đã cung cấp chúng cho WikiLeaks, nhưng bắt một người như Assange vào tù vì đã công bố những tài liệu ông ta không tự mình lấy cắp, thì chính là loại việc mà Tu chính án số Một ngăn cản. “Từ tất cả những điều chúng ta thấy, Manning chỉ đáp ứng với khái niệm rằng Assange có thể công bố những bức điện đó,” cựu thanh tra CIA, tướng Frederich P. Hitz đã nói thế với tạp chí TIME.

“Không có gì chứng tỏ rằng Assange đã đóng một vai trò tích cực trong việc có được những thông tin đó”. Ông  tướng Hitz thừa nhận rằng sự rò rỉ đó đã gây ra thiệt hại vô cùng lớn, nhưng nói thêm “Tôi không thấy có gì dễ dàng” trong việc theo đuổi những lời buộc tội Assange. Và như một nỗ lực để cứu gỡ quan hệ ngoại giao đang xấu đi bởi mấy nhà ngoại giao của mình với cả thế giới, ngày 22 tháng 12, Thượng viện Mỹ phê chuẩn Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược (START) mới giữa Mỹ và Nga, góp phần củng cố hệ thống kiểm soát vũ khí, gửi đi thông điệp rõ ràng và mạnh mẽ ủng hộ giải trừ vũ khí hạt nhân.  Hiệp ước này đã được tống thống Mỹ và Nga ký từ tháng 4 nhưng lại nằm chờ trong chương trình nghị sự của quốc hội Mỹ từ sau sự kiện “10 gián điệp Nga tháng 6”. Thói đạo đức giả truyền thống trong ngoại giao khi nép dưới hình thức thỏa hiệp song phương được hiểu là đi theo chủ nghĩa lý tưởng khi “xây dựng hòa bình thế giới, ngăn chặn chiến tranh hạt nhân giữa…hai đứa tụi mình”.

Năm tràn lan của “khủng bố giá rẻ” …

Cả châu Âu chấn động vì làn làn sóng khủng bố bằng bom thư với quy mô chưa từng có hồi tháng 11, bắt đầu từ Hy Lạp. An ninh nước này phát hiện 11 bưu kiện chứa bom ở Athens gửi tới các nhà lãnh đạo và cơ quan lớn của Liên minh châu Âu cùng nhiều sứ quán nước ngoài tại Hy Lạp. Trước đó, Mỹ và châu Âu cũng báo động an ninh về vận tải bằng đường hàng không, sau khi phát hiện bom thư gửi tới Mỹ từ Yemen.

Chi nhánh của Al-Qaeda tuyên bố nhận trách nhiệm về âm mưu tấn công máy bay chở hàng tới Mỹ bằng bom thư, trong đó sử dụng những thiết bị quen thuộc và rẻ tiền để chế tạo bom. Vào tháng cuối cùng trong năm, Thụy Điển lần đầu tiên chứng kiến vụ đánh bom tự sát được tổ chức tương đối đơn giản. Những sự kiện này cho thấy lực lượng khủng bố đang thay đổi chiến lược từ những vụ tấn công hoành tráng như vụ 11/9, sang các vụ tấn công có quy mô nhỏ hơn, dẫn đến lo ngại về một hình thức bạo lực mới được gọi là kiểu “khủng bố giá rẻ", có lẽ để thích ứng với hoàn cảnh “thắt lưng buộc bụng” của  các quốc gia nạn nhân do khủng hoảng tài chính toàn cầu (!). Nạn khủng bố năm 2010 còn để lại vụ đánh bom kép tại hệ thống tàu điện ngầm Matxcơva ngày 29/3, làm 40 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương.

Việc thủ phạm vụ này được xác định là các “goá phụ đen” Chechnya, khiến người Nga lo ngại về sự trở lại của làn sóng khủng bố Moskva từng hoành hành nhiều năm trước và đặt chính phủ nước này vào một cuộc đối đầu mới với chủ nghĩa khủng bố sau một thời gian lắng dịu.

….và bất ổn chính trị tại những quốc gia tự do.

 Hồi tháng 4 và tháng 5, hàng nghìn người thuộc phe áo đỏ biểu tình chống chính phủ Thái Lan. Tháng 6, Kyrgyzstan lại rơi vào tình trạng hỗn loạn. Chính phủ lâm thời được thành lập sau cuộc “cách mạng Uất kim hương lần 2” hồi tháng 4 đã không kiểm soát được tình hình tại miền nam nước này - nơi kinh tế kém phát triển khiến xung đột sắc tộc thêm sâu sắc.

Trong khi đó, bầu cử tổng thống Ukraine diễn ra không suôn sẻ, còn Thủ tướng Ý sống sót sau cuộc bỏ phiếu tín nhiệm ở Thượng viện và bất tín nhiệm ở Hạ viện, thoát khỏi thử thách lớn nhất trong sự nghiệp chính trị của ông…Cuộc đời dân chủ thực ra rất tuyệt vời, nhưng cứ kiểu này trông sao mà…nản quá!

Tự Vấn

Ngày 13.10, người cuối cùng trong số 33 thợ mỏ bị mắc kẹt sâu 700m dưới lòng đất ở một hầm lò, thuộc miền bắc Chile trong hơn hai tháng đã lên đến mặt đất. Cuộc giải cứu ngoạn mục và nghẹt thở kết thúc sau 22 giờ 42 phút, chỉ nửa thời lượng so với dự kiến là 48 giờ. Đây là một cuộc cứu hộ ở độ sâu chưa từng có trong lịch sử thế giới, công tác giải cứu được chuẩn bị hết sức kỹ càng. Sự sống sót của các thợ mỏ dưới lòng đất sâu trong thời gian dài cũng là điều chưa từng có trong lịch sử. 17 ngày đầu tiên kể từ khi khu mỏ đồng - vàng bị sập, không ai dám chắc họ còn sống. Trong những tuần tiếp theo, cả thế giới bị thu hút bởi sức chịu đựng và tinh thần quả cảm, đoàn kết của họ. 33 thợ mỏ Chile được cứu thoát sau 69 ngày sống dưới lòng đất, đã được vinh danh như những người anh hùng tại dinh tổng thống vào ngày 25.10.

Đây được coi là sự kết hợp hoàn hảo giữa kịch hồi hộp, phim truyền hình nhiều tập và truyện kết thúc có hậu. Bỗng chốc các thợ mỏ trở thành người hùng của Chile, trong khi nhiều người khắp thế giới biết đến lỗ khoan, khoang cứu hộ và đời tư của  từng thợ mỏ. Tiếc rằng những điều kỳ diệu như vậy không nhiều, nhưng sao ta không thấy rằng ngồi mãi trong bóng tối để chờ đợi những điều tốt đẹp chẳng bằng đứng dậy đốt từng que diêm để đi về hướng mặt trời, sẵn sàng đón nhận bao thách thức gian nan để tìm hạnh phúc. Ngồi ghi chép, ngẫm nghĩ chuyện bốn bể năm châu suốt một năm Dần, buồn nhiều, vui ít , chợt chạnh lòng nghĩ đến mái nhà xưa- nơi có mẹ vẫn ngồi chờ, nhớ nụ cười thơ ngây con trẻ và ray rứt khi đọc email của vợ “ Một năm qua, anh đã làm được gì và cho ai ?”

LÂM HÀ