Trong sinh thức Nguyễn Trãi, ở tận cùng tư duy, chúng ta đã bắt gặp thi ca ƯcÙTrai có những điểm cho dù không hẹn nhưng đã gặp cùng thơ trù Trương Khải Siêu, Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Xưỡng và Trần Minh Tông. Duy có một điều không thể bàn cãi, ở Nguyễn Trãi, thơ ông khắc khỏi ước mơ không chỉ riêng cho mình, mà cho cả dân tôc. Dân tộc dưới nhân sinh quan Nguyễn Trãi phải được độc lập, chủ quyền, công bằng và phát triễn.

 

Bên cạnh hoài bảo cho dân tộc, ở đầu, giữa và cuối dòng thơ Nguyễn Trãi, ngoài những lúc diễn tả tình cảm lãng mạn của tình yêu và tình quê hương, non nước, nhiều khi chúng ta bắt gặpï trong dòng thơ ấy có sức uy mãnh như dòng thác cuốn quân Minh, và ngọn giáo chém quân Tàu. Và nữa, ông tự hào về dòng sông Bạch Đằng không những chỉ ở yếu tố địa lý, hay sóng vỗ nước sâu hoặc gió to cá lớn. Mà vì, chính dòng sông ấy là mồ chôn quân giặc và đã làm nên những hào kiệt trên đất Nam ta:

Quan hà bách nhị do thiên thiết

Hào kiệt công danh thử địa tằng

(Trích Bạch Đằng Hải Khấu)

 

Tạm dịch

(Quan hà hiểm yếu do trời đặt

Hào kiệt lập công ở đất nầy)

 

Bên cạnh những tác phẩm vĩ đại của Nguyễn Trãi, chúng ta bắt gặp ngòi bút ấy còn ẩn mình cùng cây cỏ, hoa lá. Đôi lúc ông cảm thấy chán chường cho bọn nịnh thần Lê Sát, phá vỡ mộng ước ban đầu của một trung quân, người công dân khai sinh chế độ nhà Lê. Nguyễn Trãi đã nhìn lại thời son trẻ một gánh sơn hà, trên vai trĩu nặng. Tất cả thơ ca Nguyễn Trãi đều mang chất quê hương, gắn bó từ luống hoa, bụi chuối, lùm mía hay cây đa già hoặc dòng sông v.v..

 

Một cày, một cuốc thú nhà quê

Áng cúc lan chen vãi đậu kê

(Thuật hứng, bài số 3)

 

Hồn gửi mộng hồn tìm quán cũ

Suông đem huyết lệ rửa mồ xưa

(Quy Côn Sơn chu trung tác)

 

Áo quan thả gửi hai bè muống

Đất bụt ương nhờ một lảnh mung (mùng)

(Thuật hứng bài số 23)

 

Đối với Nguyễn Trãi cây trúc và cây tùng là 2 biểu tượng mà ông đã sánh cùng và ví mình. Trước hết là trúc, trúc trong tiếng Hán người ta gọi là Thích Trúc tức cây tre có gai. Nhưng theo nghĩa bóng của trúc trong tiếng Việt chỉ người quân tử. Măng của tre hay trúc mọc thẳng đứng khi mới bắt đầu. Đây là đức tính của người quân tử luôn luôn đứng thẳng trước bảo táp của đời hay tiếng dèm pha đố kỵ. Một đặc điểm thứ 2, cho dù trúc hay tre khi bị đốt cháy, thân cây vẫn đứng thẳng chứ không gãy cong. Người quân tử cũng thế, khi bị hãm hại có chết vẫn chẳng cúi mình. Như 2 ví dụ: Một Từ Hải:

Râu hùm, hàm én, mày ngài

Vai năm tắc rộng, thân mười thước cao.

Đường đường một đấng anh hào

Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài.

Đội trời đạp đất ở đời

Họ Từ tên hải vốn người Việt Đông

Giang hồ quen thói vẫy vùng

Gươm đàn nửa cánh, non sông một chèo.

 

Khi cụ Nguyễn Du diễn tả nhân vật Từ Hải như trên, chúng ta thấy Từ Hải chính là con người của quyết định cho dù được hay mất. Ngay sau khi gặp Kiều ở chốn lầu xanh, Từ Hải yêu nàng tha thiết và đã đi đến quyết định:

Một lời đã biết đến ta

Muôn chung nghìn tứ cũng là có nhau.

 

Để rồi trước khi xông pha, Từ Hải đã nói với Kiều như một lời hứa hẹn:

Bao giờ mười vạn tinh binh

Tiếng loa rợp đất, bóng tinh rợp đường

Làm cho rõ mặt phi thường

Bấy giờ ta sẽ rước nàng nghi gia.

 

Thế nhưng vì chữ tình, Tử Hải đã nghe lời khuyên của Kiều mà ra hàng triều đình:

Thế công Từ mới trở ra thế hàng

 

Để rồi Từ Hải đã rước lấy cái chết thảm bại, nhưng đây là cái chết vì tình yêu của người quân tử, cho dù sa cơ thất thế nhưng vẫn đứng vững, không hề lay chuyển:

 

Khí thiêng khi đã về thần

Nhơn nhơn còn đứng chôn chân giữa vòng

Trơ như đá, vững như đồng

Ai lay chẳng chuyển, ai rung chẳng dời.

 

Cái chết của Từ Hải là cái chết rất người và hành xử một cách đại trượng phu, nên khi chết Từ Hải vẫn “trơ như đá, vững như đồng; ai lay chẳng chuyển, ai rung chẳng dời”.

Ấy là thái độ của người quân tử.

Thứ 2, ở cuối đời nhà Đông Hán vào thời Tam Quốc, nhân vật Quan Vũ được diễn tả là một quân tử mặt đỏ, râu dài tay cầm cây thanh long yến nguyệt đã bị Tôn Quyền sai 2 tướng nhà Ngô là Chu Nhiên và Mã Trung bắt. Sau vì không chịu khuất phục Tôn Quyền nên bị giết, khi chết Quan Vũ vẫn đứng thẳng người và mắt mở trừng trừng. Vì thế, từ xưa Tô Đông Pha cũng đã từng nói “thà ăn không có thịt cá, còn hơn ở mà lại thiếu trúc” ngụ ý của họ Tô cho rằng người quân tử từ chối lợi danh vẫn giữ được đời sống thanh bạch, lòng dạ thảnh thơi như cây trúc. Như thế cây trúc chính là biểu tượng của người quân tử mà Nguyễn Trãi đã tự đặt mình một cách khắc khe. Nói đến cây trúc, chúng ta nhớ lại thời kỳ Đệ Nhất Cộng Hòa, ôngï Ngô Đình Diệm đã lấy biểu tượng cây trúc làm con dấu. Ngay cả thời xa xưa, dưới đời Đường chúng ta bắt gặp Lý Bạch cũng đã xiễn dương cây trúc “Tích tại Trường An, túy hoa liễu; Ngũ hầu thất quý đồng bôi tửu” nghĩa là: Ở Trường An, các nhà quyền quý đã ăn chơi say mê tửu lầu” nhưng không vì nơi ấy mà làm bẫn thân mình. Như thế, kẻ sĩ ví mình như cây trúc, cho dù bị cám dỗ, sống giữa những sa đọa, lợi danh, nhưng lòng kẻ sĩ vẫn đứng vững và không bị lôi cuốn. Như thế chúng ta thấy được logo cây trúc đã gắn liền cuộc đời của Nguyễn Trãi, ông chính là bậc quân tử ở mọi thời đại, nhìn sắc như không và luôn luôn đặt nhân nghĩa trung chính làm đầu. Dĩ nhiên tư tưởng Nguyễn Trãi chịu ảnh hưởng một phần ở Nho giáo và Khổng giáo. Trong đầu tiên và cuối cùng, từ Khổng giáo lấy sự học làm điều trọng yếu. Học là học đạo thánh hiền để hiểu nghĩa-lẽ-lý để hành xử trrong đời. Cho nên trong sách Lễ ký có nói rằng:” Ngọc bất trác bất thành khí, nhân bất học, bất tri lý (bất tri đạo). Chính vì lẽ đó, cho nên Nguyễn Trãi đã coi nhẹ lời dèm pha của bọn loạn thần Lê Sát, đường ta cứ đi, việc ta cứ làm. Thói đời kẻ tiểu nhân luôn luôn ám hại người quân tử, nói xấu đặt điều. Nhưng sau cùng, khi kẻ tiểu nhân đã gieo gió thì phải gặt bảo. Ấy là quy luật tự nhiên. Những điều kẻ tiểu nhân gán ép cho người khác thì giờ đây chính mình nhận hậu quả. Ông bà ta ngày xưa thường hay nói : “Ông Trời xa mà gần”.

Ấy chính là nhân quả.

Trúc do “Trời” sinh ra, vậy Trời chính là Đức Chúa Trời. Mọi vật trên thế gian đều do Đức Chúa Trời tạo dựng. Và con người, trong đó có Nguyễn Trãi cũng thế. Chính vì quan niệm sinh ra do Trời tạo dựng, nên Nguyễn Trãi đã lấy cái đạo quân tử mà hành xử người đời, trung với nước và hiếu với dân. Nhất là đức tính vị tha ông luôn luôn nhắc nhở đến mọi người, kể cả Lê Sát ám hại tam tộc của mình ông cũng tha thứ trước giờ quy tiên. Đối với Nguyễn Trãi, ông quan niệm người quân tử phải vị tha, tu thân và tích đức. Muốn thế người quân tử phải học hỏi, học ở mọi người để sửa mình. Vì thế, sách vở đại học có nhắc nhở rằng:” Tự thiên tử dĩ chí ư chí nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản (Tự vua cho đến dân, ai cũng phải học sửa mình làm gốc). Nếu muốn sửa mình, ở người quân tử không cần đến thị phi, mà tâm luôn tịnh, coi những lời dèm pha như gió thoảng qua cầu, nhưng phải quyết tâm thực hiện ý của mình cho thành. Khi ý thành nghĩa là tâm đã nguyện và tiếng thị phi tự nó sẽ tan, lúc ấy kẻ tiểu nhân sẽ tự hủy diệt. Làm được điều ấy, nghĩa là mình không dối ta, ta không đối mình, hãy thành thật khen, chê, yêu, ghét. Tóm lại ý ta ra sao thì hãy thực thà bày tỏ, chứ hoàn toàn không điêu ngoa hay dối trá. Như thế mới gọi là khoái túc và, trong việc tu thân Tăng tử cũng đã nói:” Phú nhuận ốc, đức nhuận thân, tâm quảng thể bàng, cố quân tử tất thành kỳ ý” (giàu thì hiện ra ở nhà, có đức tốt thì hiện ra ở người, trong bụng quảng đãng thì thân thể ung dung, thư thái).

Ngoài biểu tượng cây “Trúc”, Nguyễn Trãi còn sánh mình như cây “Tùng”. Tùng là một loại cây thách đố thời gian, cho dù sương rơi hay tuyết phủ tùng vẫn chơ vơ chống chọi giữa trời, lá vẫn xanh, thân vẫn mạnh. Sau những năm tháng dài nằm gai nếm mật, đem tâm trí và sức lực phục vụ quốc gia, ông đã về ở ẩn tại Côn Sơn. Tại đây ông đã ví mình như một cây tùng thách đố tuyết sương:

Tuyết sương thấy đã đặng nhiều ngày

Lâm truyền ai rặng già làm khách

 

Hay

 

Cội rễ bền đời chẳng động

Tuyết sương thấy đã đặng nhiều ngày     

 

Thông thường tùng được mọc trên núi đá chênh vênh, chịu đựng nhiều sương gió, bão tuyết. Khác với những loại cây khác khi thu về thì lá vàng và rụng. Riêng tùng vẫn hiên ngang thách đố thời gian. Đó là một biểu tượng cho sự hiên ngang, thách đố lẵn phẩm chất của người quân tử; sự chịu đựng những thử thách và phấn đấu cho lẽ phải, khí phách ngay thẳng, không lùi bước trước những bất công. Đây chính là lý lẽ của con tim Nguyễn Trãi:

Thu đến cây nào chẳng lạ lùng

Một mình lạt thuở ba đông.

 

Trong cuộc đời cách mạng, và giữ nước dựng nước, Nguyễn Trãi đã đặt mình vào vị trí của tùng và trúc, hai yếu tố nhất quán trong đời. Cho nên trong sinh thức của ông chúng ta bắt gặp con người của nhân, lễ, nghĩa, trí, tín và là một nhà tư tưởng lớn, tư tưởng ấy chính là sản phẩm của một nền văn hóa Việt được khởi sinh từ thời đại hậu Lê, hòa quyện cùng Nho giáo để làm nên nền tảng cho nền văn học nước nhà. Cho nên, đối với ông tư tưởng nhân nghĩa là nội dung cốt lõi trong tư duy. Ấy còn là nền tảng trong quy tắc lãnh đạo.

Về thiên mệnh Nguyễn Trãi tuyệt đối tin ở Trời, ông cho rằng mọi vật đều do Trời tạo dựng. Mỗi người đều có số trời. Trời chính là cha ta, nên Trời yêu thương và tha thứ giống như cha mẹ sinh ra. Theo Nguyễn Trãi, ông cho rằng con người cần phải sống hợp với ý Trời, nghĩa là phải hòa hiệp, hiếu đạo, thẳng thắn, tha thứ, thương yêu lẫn nhau. Ở điểm nầy, Nguyễn Trãi là một nhất quan trong triều, một người vô cùng ảnh hưởng ở triều đại nhà Lê, nhưng ông lại là người luôn luôn thương yêu và kính trọng dân. Mặc dù sống trong giai đoạn phong kiến nhưng Nguyễn Trãi chưa bao giờ hành xử với dân hách dịch hay cậy quyền thế. Nguyễn Trãi luôn luôn nhắc nhở rằng nhân dân chính là động lực và nền tảng của chế độ, sự hưng thịnh của triều đại nằm ở dân và do dân làm nên. Vì thế, ở Nguyễn Trãi; ông chính là nhân vật lịch sử bật nhất, thời đại, gương mẫu, sống đúng theo tam cương ngũ thường. Ông chính là người đã khai sinh ra tư tưởng nhân bản trong chế độ phong kiến thời xưa và ngày nay.

Chữ nghĩa của nguyễn Trãi đi cùng với văn tài Ứùc Trai, cộng với ý chí sắc son chưa bao giờ mang ý tưởng vinh thân phù da. Từ Bình Ngô Đại Cáo đến Phú núi Chí Linh rồi Bia Vĩnh Lăng… Nguyễn Trãi đã xử dụng thứ ngôn ngữ dân tộc, xử dụng tiếng Việt và chữ Nôm làm lợi khí. Ông cũng nhấn mạnh trong Dư Địa Chí, rằng : ”Quạ bay đi còn biết quay về nơi cũ, cáo chết còn quay đầu về núi cũ. Chim muông còn thế, huống nữa là người? Các ngươi vốn là dân đất Việt sao lại thần phục nước Ngô hay nước Chiêm?”

Quả thế, lời dạy của tiên sinh ngàn đời không thể mai một. Bởi, con cáo, con quạ và chim muông vẫn quay về quê cũ. Thế thì con người Việt, hỡi những con người Việt! Có còn nghĩ đến tổ quốc ta chăng? Tổ quốc ta hơn 4000 năm ấy hiện đang bị bọn Tàu phù xâm lăng, gặm nhấm. Nhìn lại, có dân tộc nào vĩ đại hơn dân tộc chúng ta? Có bà mẹ nào chịu đựng và đau khổ hơn bà mẹ Việt Nam? Đã bao đêm khóc khô dòng lệ. Dấu vết ải Nam Quan còn đó, giọt nước mắt tiễn cha của Nguyễn Trãi chưa khô và lời dạy của Nguyễn Phi Khanh về mối thù nước non hình như vẫn còn văng vẳng bên ta. “ Bên ta, ta có nhau… bên tôi, tôi có anh …” có cái nghi ngút của trời xanh, và mênh mông của biển cả đã mời gọi ta về, bỏ quên ranh giới ý hệ, cùng nhau gánh vát bảo vệ mãnh đất mà cha ta đã gầy dựng như thiền sư Nguyễn Trãi đã trân trọng nói lên cái đại ngã của mình về nước non, non nước:

Trời nghi ngút, nước mênh mông

Hai ấy cùng xem một thức cùng

Lẻ có chim bay cùng cá nhảy

Mới hay kia nước nọ hư không. 

 

Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hoạt

Xuân Nhâm Thìn