Gần đây, trên mạng xã hội lan truyền trở lại trào lưu sử dụng nước cốt chanh, chanh muối như một 'phương thuốc' chữa bách bệnh. Tin theo lời đồn, nhiều người tự ý dùng chanh liều cao hoặc bỏ điều trị y khoa, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Gần đây, trên mạng xã hội lan truyền trở lại trào lưu sử dụng nước cốt chanh, chanh muối như một “phương thuốc” chữa bách bệnh. Tin theo lời đồn, nhiều người tự ý dùng chanh liều cao hoặc bỏ điều trị y khoa, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Không chỉ nhập viện vì viêm dạ dày, đã có trường hợp tử vong sau tự ý bỏ điều trị để thay thuốc bằng chanh muối.

Không ít thông tin được chia sẻ trong các hội nhóm trên mạng xã hội với những lời quảng bá “thần kỳ” như: sỏi thận, sỏi mật có thể “tan biến” khi uống chanh liều cao; uống hai quả chanh mỗi ngày giúp giảm mồ hôi tay, chân; cải thiện mỡ máu, gan nhiễm mỡ mà không cần dùng thuốc; thậm chí tăng cường sinh lý hoặc “phục hồi” chu kỳ kinh nguyệt.

Dù chưa có bất kỳ bằng chứng y học nào xác thực, những thông tin này vẫn được lan truyền rộng rãi, khiến không ít người tin theo, thậm chí tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ.

Hậu quả đau lòng từ niềm tin mù quáng vào chanh muối

Tin vào những lời mách bảo, chị N. (33 tuổi, ở Hà Nội) duy trì thói quen uống nước cốt chanh mỗi sáng sau khi thức dậy nhằm cải thiện mỡ máu và hỗ trợ tiêu hóa. Từ một quả chanh ban đầu, chị tăng dần lên đến 6 quả mỗi ngày và duy trì trong hơn 1 tháng. Tuy nhiên, sau hơn 1 tháng uống “chanh liều cao”, chị đã phải vào bệnh viện cấp cứu vì bị viêm dạ dày, ruột cấp.

Chị N. cho biết, hơn một tháng trước, chị thấy người bạn chia sẻ về sử dụng nước cốt chanh chữa nhiều bệnh lý từ đau dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, thải độc kèm theo những bằng chứng về hiệu quả của loại đồ uống này. Đồng nghiệp cùng công ty cũng khoe sử dụng từ cả năm nay và cho con dùng theo, rất tốt.

Tiền sử chị N. không bị đau dạ dày hay các bệnh đường ruột, chỉ số khối cơ thể vừa phải, không cần giảm cân. Tuy nhiên, thời gian gần đây, chị thường xuyên liên hoan, tiệc tùng nên nghĩ rằng uống nước chanh thải độc và bắt đầu thử với niềm tin sẽ tốt.

Chị N. tự nhận mình là nạn nhân của "chanh liều cao", chị kể: “Hôm đầu tiên uống cũng thấy bị xót ruột, khó chịu và có dấu hiệu bị đi ngoài. Tôi vào hội nhóm uống chanh liều cao để hỏi, xem comment ở trên đó thì mọi người nói đấy là dấu hiệu hết sức bình thường, không vấn đề gì cả, đấy là cơ thể đang đào thải, bạn phải tiếp tục tăng liều lên. Thế là cứ 3 ngày, tôi tăng liều lên thêm 1 quả".

Tin rằng cơ thể đang thải độc tốt và chị N. tiếp tục tăng liều dù thấy cơ thể bất ổn. Hệ quả là từ người không có tiền sử bệnh dạ dày, bệnh nhân buộc phải điều trị lâu dài và hệ tiêu hóa vẫn chưa ổn định.

Không được may mắn như chị N., một trường hợp đau lòng khác mà Thạc sĩ, Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Hội Bệnh mạch máu Việt Nam, chia sẻ gần đây: một người đàn ông 47 tuổi tử vong sau khi tự ý bỏ thuốc tăng huyết áp để chữa bệnh theo "phương pháp tự nhiên" bằng chanh muối, tắm nắng.

Mẹ của bệnh nhân kể rằng anh được chẩn đoán bệnh nhiều năm và luôn uống thuốc đều đặn. Nhưng gần đây, anh bị thuyết phục bởi những lời đồn trên mạng như "uống thuốc nhiều hại gan thận", "ngừng thuốc để cơ thể tự chữa lành". Anh tham gia hội nhóm "detox cơ thể", nơi lan truyền công thức uống chanh muối đậm đặc và phơi nắng giữa trưa để "đào thải độc tố, đưa huyết áp về bình thường".

Dù người mẹ nhiều lần khuyên ngăn, nhưng người đàn ông vẫn tự ý dừng toàn bộ thuốc điều trị, thay vào đó uống chanh muối đậm đặc mỗi ngày và phơi nắng vào buổi trưa với hy vọng "ra mồ hôi để hạ huyết áp".

Tuy nhiên chỉ sau 10 ngày áp dụng phương pháp truyền miệng này, trong lúc đang phơi nắng, người đàn ông bất ngờ ngã quỵ và tử vong. Kết luận sơ bộ cho thấy nguyên nhân nhiều khả năng anh rơi vào cơn tăng huyết áp kịch phát dẫn đến vỡ mạch máu não.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cho hay, tăng huyết áp là bệnh mạn tính. Khi đã được chẩn đoán, bệnh nhân buộc phải dùng thuốc suốt đời theo đúng chỉ định. Việc tự ý ngừng thuốc đột ngột có thể gây ra hiện tượng “bùng phát huyết áp”, khiến huyết áp tăng vọt và dẫn tới những biến chứng cực kỳ nguy hiểm như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, vỡ mạch máu não.

Theo bác sĩ, rất nhiều bệnh nhân chủ quan hoặc nghe theo các phương pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Trường hợp người đàn ông 47 tuổi là một minh chứng điển hình cho sự nguy hiểm của việc từ chối điều trị y khoa.

Trên mạng xã hội, những trào lưu như "chanh muối kiềm hóa cơ thể", "chanh liều cao chữa ung thư", "chanh đánh bay HIV", "detox bằng chanh, phơi nắng"... đang lan rộng.

Các chuyên gia y tế cho biết, chanh là thực phẩm có lợi cho sức khỏe, giàu vitamin C, chất xơ và khoáng chất, có thể hỗ trợ tiêu hóa và tăng sức đề kháng khi sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh việc uống nước cốt chanh liều cao có thể chữa bệnh.

Chia sẻ về những lợi ích của chanh, Thạc sĩ, Bác sĩ chuyên khoa II Trần Nhật Trường, Trưởng khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện đa khoa Hà Đông cho biết, dưới góc độ y học cổ truyền, chanh từ lâu đã được sử dụng như một dược liệu.

Theo tài liệu của Giáo sư Đỗ Tất Lợi về cây thuốc, vị thuốc Việt Nam, nước cốt chanh có vị chua, tính mát, có tác dụng thông tiểu, trừ phong thấp; vỏ chanh cũng là vị thuốc hỗ trợ tốt cho đường hô hấp.

Tuy nhiên, theo y học cổ truyền, các dược liệu có vị chua thường tác động vào can kinh, giúp bổ can. Xét theo quy luật ngũ hành tương sinh, tương khắc, việc bổ can kinh cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng của tạng tỳ, qua đó ảnh hưởng không tốt tới hoạt động sinh lý của hệ tiêu hóa.

Nhiều bài thuốc và hướng dẫn từ các chuyên gia cũng cho rằng nước cốt chanh chứa vitamin C và citrate cũng có tác dụng giảm acid uric trong máu ở người bệnh gout, cả giai đoạn cấp và mạn tính.

Ngoài ra, nước cốt chanh cũng như các thực phẩm hoa quả khác trong chế độ ăn thay thế đạm động vật cũng có nhiều nghiên cứu giúp giảm tỷ lệ mắc một số bệnh ung bướu.

“Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu trong nước hay bài báo khoa học nào công nhận tác dụng của nước cốt chanh trong điều trị các bệnh thuộc chuyên ngành ung bướu. Đồng thời, cũng chưa có hướng dẫn nào của Bộ Y tế về việc dùng nước cốt chanh trong điều trị bệnh, cũng như không có liều lượng cụ thể trong điều trị”, bác sĩ Trường khẳng định.

Theo bác sĩ Trường, lượng nước cốt chanh có thể sử dụng ở mức khoảng 1-2 quả/ngày, tương đương 60-100mg vitamin C, đáp ứng nhu cầu hằng ngày của cơ thể và lưu ý khi uống cần pha loãng với nước.

“Việc sử dụng nước cốt chanh đậm đặc, kéo dài có thể gây ra những tác động khác nhau tùy từng cơ địa. Người dân không nên tự ý sử dụng nước cốt chanh để chữa bệnh khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Người dân chỉ nên dùng chanh với mục đích bổ sung dinh dưỡng thì hợp lý và an toàn hơn; còn nếu dùng chanh với số lượng lớn và liên tục, cần có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng”, bác sĩ Trường khuyến cáo.

Dưới góc độ của bác sĩ điều trị ung thư, Tiến sĩ, Bác sĩ Lê Thị Khánh Tâm - Trưởng khoa Ung bướu-Xạ trị, Bệnh viện Hữu Nghị cũng khẳng định, hiện nay chưa có các nghiên cứu trên người về hiệu quả của chanh mật ong, và chanh muối trong việc phòng, chống bệnh tim mạch, ung thư, tiểu đường…

Bác sĩ Khánh Tâm cho biết, theo y học cổ truyền, quả chanh có vị chua ngọt, tính bình, tác động vào kinh vị (dạ dày). Nước cốt chanh có tác dụng thanh nhiệt, giải khát, lợi tiểu, hỗ trợ tiêu hóa; vỏ chanh có tác dụng tiêu đờm, giảm ho, giúp thông kinh lạc; hạt chanh có tác dụng trị ho và hỗ trợ giải độc.

Khoa học đã tìm ra trong chanh có chứa nhiều hợp chất sinh học alkaloid, carotenoid, coumarin, tinh dầu, flavonoid, axit phenolic và triterpenoid. Tất cả các chất này đều có nhiều đặc tính dược lý, đặc biệt là đặc tính chống ung thư.

C.aurantifolia (chanh ta) đã được nghiên cứu về tác dụng chống ung thư thông qua các cơ chế như ngăn chặn sự di chuyển của tế bào ung thư trong hệ tuần hoàn; do đó, ức chế di căn, ngăn chặn sự hình thành mạch máu và kích hoạt gene ức chế khối u và apoptosis.

Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu này đang ở giai đoạn tiền lâm sàng, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên động vật. Đến nay chưa có các nghiên cứu trên người về hiệu quả của chanh mật ong, và chanh muối trong việc phòng, chống bệnh tim mạch, ung thư, tiểu đường….

Vì sao người bệnh dễ tin vào "phương pháp tự nhiên"?

Lý giải nguyên nhân những “phương thuốc” chưa được kiểm chứng như “chanh chữa bách bệnh” dễ lan truyền và hay được nhiều người tin theo, bác sĩ Tâm cho rằng, chanh được “thổi phồng” thành thần dược giá rẻ từ thiên nhiên do chanh là loại quả phổ biến, dễ trồng, giá rẻ, có thể dùng hằng ngày như gia vị nên người dân nghĩ là an toàn. Đồng thời với tâm lý phòng, chữa bệnh nói chung và bệnh lý ung thư nói riêng nên nhiều người dễ dàng làm theo kiểu truyền miệng mà chưa kiểm chứng, khiến cho nhiều “phương thuốc” được áp dụng rộng rãi, nhiều người tin dùng mà bất chấp nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe.

Theo bác sĩ Tâm, nước cốt chanh chứa hàm lượng cao axit citric (C6H8O7), vitamin C (axit ascorbic) và các hợp chất chống oxy hóa như flavonoid, vốn có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường miễn dịch. Tuy nhiên, việc lạm dụng nước cốt chanh có thể gây nhiều hệ lụy cho sức khỏe.

Cụ thể, axit trong chanh nếu tiếp xúc thường xuyên có thể làm mòn men răng, tổn thương niêm mạc miệng; đồng thời làm tăng nguy cơ viêm loét dạ dày và trào ngược thực quản. Lạm dụng nước cốt chanh còn có thể gây rối loạn điện giải, ảnh hưởng chức năng thận do axit citric làm tăng bài tiết kali qua nước tiểu. Nếu dùng ngoài da, có thể gây kích ứng, thậm chí làm tăng nguy cơ nhiễm nấm da và niêm mạc do độ pH giảm.

Đối với bệnh nhân ung thư, việc tự ý áp dụng các phương pháp truyền miệng như uống chanh thay thế điều trị tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt có thể làm chậm trễ hoặc gián đoạn các phác đồ điều trị chính thống, khiến bệnh tiến triển nặng hơn.

Về chanh muối, đây là thức uống giải khát, có thể hỗ trợ bù điện giải, tiêu hóa và giảm ho, long đờm, đem lại lợi ích nếu sử dụng hợp lý. Tuy nhiên, cả người khỏe mạnh và người bệnh đều không nên lạm dụng, bởi những tác động bất lợi đối với sức khỏe đã được cảnh báo.

“Điều quan trọng hơn cả là không thể coi chanh muối là một liệu pháp điều trị ung thư. Thực phẩm này chỉ nên được sử dụng như một loại thức ăn-đồ uống và cần cân đối lượng muối, lượng axit với các loại thực phẩm khác hằng ngày để tránh gây dư thừa, ảnh hưởng đến sức khỏe”, bác sĩ Tâm nhấn mạnh.

Còn theo bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, tâm lý của người mắc bệnh mạn tính luôn mong được "chữa khỏi hoàn toàn" để không phải dùng thuốc suốt đời. Khi nghe về một phương pháp giúp "khỏi hẳn", họ rất dễ bị thuyết phục, đặc biệt khi video được truyền tải bằng những câu chuyện cảm động theo kiểu "tôi đã khỏi bệnh".

Bác sĩ Mạnh phân tích, nhiều người ban đầu cảm thấy "sảng khoái" khi thay đổi chế độ ăn, nhưng đó chỉ là phản ứng tâm lý ngắn hạn. "Giống như người kiêng đồ chiên rán lâu ngày, khi ăn lại sẽ rất “đã miệng”. Tuy nhiên, cảm giác đó không đồng nghĩa bệnh được cải thiện.

Với người tăng huyết áp, việc uống nước chanh pha nhiều muối đặc biệt nguy hiểm. Muối khiến huyết áp tăng nhanh, dẫn đến đột quỵ hoặc suy tim. Chanh muối hoàn toàn có lợi khi được dùng đúng cách: bổ sung vitamin C, bù điện giải sau vận động hoặc thời tiết nóng bức. Nhưng nó chỉ là đồ uống. Không thể chữa HIV, không thể chữa ung thư, càng không thể thay thế thuốc điều trị huyết áp hay tiểu đường.

Bác sĩ Mạnh cho rằng những cá nhân, nhóm lan truyền phương pháp phản khoa học đang gây nguy hiểm trực tiếp cho sức khỏe cộng đồng. Đây không thể coi là quyền tự do ngôn luận. Khi lời khuyên khiến người khác chết oan, nó cần được xử lý nghiêm.

Theo các bác sĩ, người dân nếu sử dụng chanh nên pha loãng khoảng 1/4–1/2 quả chanh với 240–300ml nước. Không uống khi bụng đói nếu có bệnh dạ dày; không uống quá 1–2 ly/ngày.

Những người nên tránh hoặc cẩn trọng dùng nước chanh như người bị trào ngược dạ dày, viêm loét dạ dày, bệnh thận mạn, đang dùng thuốc tương tác, mòn men răng, dị ứng họ cam quýt. Phụ nữ có thai và cho con bú nên dùng lượng hợp lý như trong thực phẩm thông thường, không nên uống liều “tập trung”.

Thời gian qua, dù báo chí và ngành y tế liên tục cảnh báo về nguy cơ tự ý bỏ điều trị, tin theo các phương pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng, nhưng những sự việc đau lòng vẫn xảy ra.

Các chuyên gia khuyến cáo người dân khi mắc bệnh mạn tính cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ, tái khám đúng hẹn và thận trọng với mọi phương pháp lan truyền trên mạng, để tránh biến chứng đáng tiếc có thể cướp đi mạng sống.