Ts Nguyễn Hữu Hoạt
Vào ngày 5 tháng 11 năm 2024, cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ đã thu hút sự chú ý toàn cầu. Tại Việt Nam, một cuộc khảo sát do Tuổi Trẻ thực hiện cho thấy 76% số người được hỏi ủng hộ tổng thống đắc cử Donald Trump, trong khi 24% thích Phó Tổng thống Kamala Harris. Một cuộc thăm dò của VnExpress cũng báo cáo tương tự rằng 80% ủng hộ Trump. Mức độ ủng hộ đáng chú ý này được phản ánh trên Facebook và TikTok, nơi nhiều người Việt Nam ủng hộ Tổng thống đắc cử.Sở thích này trong số những người dùng mạng xã hội Việt Nam có thể xuất phát từ việc coi Trump là người quyết đoán-nhà lãnh đạo có khả năng khẳng định lại vị thế lãnh đạo toàn cầu của Hoa Kỳ. Họ cũng có thể tin rằng ông sẽ thúc đẩy sự ổn định trong khu vực và hỗ trợ Việt Nam ở Biển Đông. Nhưng bất kể động cơ đằng sau sự ủng hộ này là gì, thì việc kiềm chế kỳ vọng liên quan đến giả định này là điều nên thận trọng.

Việt Nam sẽ cần nhanh chóng điều hướng các thay đổi trong chính sách thương mại song phương, hậu quả lâu dài của hành động ứng phó với biến đổi khí hậu bị trì hoãn và áp lực phát sinh từ sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Hoa Kỳ-Việt Nam được hình thành vào năm 2023, mặc dù trong đó không đề cập trực tiếp đến chính sách của Hoa Kỳ nhằm bảo vệ Việt Nam trong các tranh chấp.

Nhiệm kỳ trước của Trump và những lời hứa trong chiến dịch tranh cử cho thấy chính quyền của ông sẽ theo đuổi các chính sách thương mại công bằng, mà ông cho là thiết yếu để tạo ra nhiều việc làm hơn cho Hoa Kỳ. Trước đây Việt Nam đã đồng ý mua máy bay Boeing trị giá 21 tỷ đô la Mỹ nhằm giúp giảm thâm hụt thương mại với Hoa Kỳ. Thâm hụt thương mại hàng hóa của Hoa Kỳ với Việt Nam đã đạt 104 tỷ đô la Mỹ vào năm 2023, đưa Việt Nam vào danh sách ba quốc gia có thâm hụt thương mại cao nhất với Hoa Kỳ. Chính quyền Trump đổi mới có thể sẽ ưu tiên giảm thâm hụt này như một vấn đề cấp bách.

Việc Trump ưu tiên các hiệp định thương mại song phương-được coi là hiệu quả hơn trong việc giải quyết mất cân bằng thương mại-có thể thúc đẩy Hoa Kỳ rút khỏi khung kinh tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương do Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden thiết lập. Suy đoán này bắt nguồn từ các hành động trước đây của Trump, bao gồm việc rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương vào ngày đầu tiên nhậm chức vào năm 2017, đây là một đòn giáng mạnh vào Hà Nội.

Chính quyền Trump lần thứ hai cũng có kế hoạch áp thuế 10–20% đối với hàng hóa nhập khẩu. Những mức thuế quan như vậy sẽ ảnh hưởng đáng kể đến các nhà xuất khẩu Việt Nam, vì Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam trong những năm gần đây. Các ngành công nghiệp như hải sản, dệt may, lốp xe, đồ nội thất và thép sẽ phải đối mặt với những khó khăn đáng kể, vì chi phí nhập khẩu tăng có thể làm giảm nhu cầu của Hoa Kỳ.

Trump sẽ có một số cơ sở pháp lý để biện minh cho những mức thuế quan này, bao gồm Mục 232, Mục 301, Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế và Mục 122 Quyền Cán cân Thanh toán. Những điều này cho phép Tổng thống Hoa Kỳ điều chỉnh lượng nhập khẩu nếu được coi là mối đe dọa an ninh quốc gia, giải quyết các hoạt động thương mại không công bằng và áp dụng thụ phí nhập khẩu tạm thời hoặc hạn ngạch để quản lý các vấn đề về cán cân thanh toán.

Người ta không nên cho rằng việc tăng thuế quan 40-60% đối với hàng hóa Trung Quốc sẽ tự động có lợi cho Việt Nam. Cuộc chiến thương mại Hoa Kỳ-Trung Quốc ban đầu đã thúc đẩy một số công ty hướng đến Việt Nam như một trung tâm sản xuất thay thế. Nhưng trong một cuộc phỏng vấn năm 2019, Trump đã cáo buộc Việt Nam lợi dụng tranh chấp thương mại để mở rộng xuất khẩu sang Hoa Kỳ và ám chỉ rằng Việt Nam có thể trở thành mục tiêu thương mại tiếp theo.

Xu hướng rút khỏi các thỏa thuận đa phương của Trump cũng có thể dẫn đến việc Hoa Kỳ rút khỏi Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu. Mặc dù điều này có thể không ảnh hưởng ngay lập tức đến Việt Nam, nhưng nó có thể làm suy yếu các nỗ lực chung nhằm giảm phát thải carbon và chuyển đổi sang các nguồn năng lượng tái tạo. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với Việt Nam, quốc gia được xếp hạng là một trong năm quốc gia dễ bị tổn thương nhất do biến đổi khí hậu.

Năm 2023, Việt Nam và Hoa Kỳ đã nâng cấp mối quan hệ của họ lên Đối tác chiến lược toàn diện, danh hiệu ngoại giao cao nhất của Việt Nam. Nhưng xét đến cách tiếp cận giao dịch của Trump đối với chính sách đối ngoại — ngay cả với các đồng minh thân cận — ông thường lên tiếng không hài lòng với những gì ông coi là gánh nặng không đáng đối với Hoa Kỳ. Trước đây, Trump đã đe dọa sẽ rút quân đội Hoa Kỳ khỏi các quốc gia đồng minh và gây sức ép buộc các đồng minh tăng đáng kể đóng góp tài chính của họ cho sự hiện diện của quân đội Hoa Kỳ vào năm 2020. Tiền lệ này đặt ra câu hỏi về mức độ hỗ trợ mà Hoa Kỳ có thể cung cấp cho Việt Nam theo quan hệ đối tác của mình, đặc biệt là khi đối mặt với những thách thức bên ngoài.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc và chính sách ngoại giao của Trump, tổng thống Trump cũng có thể yêu cầu Việt Nam đóng góp nhiều hơn vào chính sách của Hoa Kỳ trong khu vực. Có khả năng, Trump thậm chí có thể gây sức ép buộc Việt Nam phải đứng về phía Hoa Kỳ. Những quyết định này có thể liên quan đến các giải pháp an ninh, quốc phòng và công nghệ. Điều này đặt ra một thách thức mà Việt Nam sẽ phải đối diện.

Nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump có thể có những tác động đáng kể đến quan hệ thương mại Hoa Kỳ - Việt Nam. Với lập trường chống toàn cầu hóa và những chỉ trích liên tục về thâm hụt thương mại của ông, triển vọng về một Hiệp định thương mại tự do (FTA) mới với Việt Nam có vẻ mong manh. Việc Trump liên tục nhấn mạnh vào việc giảm thâm hụt thương mại cho thấy chính quyền của ông có thể mở lại các cuộc điều tra theo Mục 301 đối với hàng hóa hoặc hoạt động thương mại tiếp tục tăng kể từ nhiệm kỳ trước. Chính quyền Trump có thể coi các cuộc điều tra mới là một biện pháp cần thiết để giải quyết vấn đề này.

Hơn nữa, Trump đã đề xuất mức thuế cơ sở chung là 10 phần trăm đối với hầu hết hàng hóa nước ngoài nhập khẩu như một phần trong chiến dịch tranh cử năm 2024 của mình. Chính sách này nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp của Hoa Kỳ và giải quyết các hoạt động thương mại không công bằng, bao gồm cả thao túng tiền tệ. Mặc dù mức thuế này không nhắm cụ thể vào Việt Nam, nhưng các nhà xuất khẩu Việt Nam đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi tác động tiềm tàng của chính sách như vậy, vì Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam và là nước xuất khẩu chính các loại hàng hóa có khả năng bị áp dụng thêm thuế quan. Với việc Việt Nam trước đây bị chính quyền Trump đầu tiên dán nhãn là nước thao túng tiền tệ, thì có khả năng Việt Nam sẽ là ứng cử viên hàng đầu cho các mức thuế quan bổ sung theo cơ chế thao túng tiền tệ đối trọng được đề xuất như một phần trong chính sách thương mại của ông.

Một hậu quả tiềm tàng của một nước Mỹ ngày càng bảo hộ dưới thời Trump có thể là Việt Nam sẽ tìm cách tăng cường hơn nữa quan hệ thương mại với Trung Quốc. Sự thay đổi này có thể bao gồm hợp tác kinh tế sâu sắc hơn và tăng khối lượng thương mại để bù đắp cho những tổn thất tiềm tàng trên thị trường Hoa Kỳ. Tuy nhiên, Việt Nam sẽ cần điều hướng mối quan hệ địa chính trị phức tạp của mình với Trung Quốc, cân bằng lợi ích kinh tế với các mối quan ngại về an ninh quốc gia.
Tương lai của quan hệ ngoại giao và quốc phòng Hoa Kỳ - Việt Nam

Nhiệm kỳ thứ hai, quan hệ quốc phòng Hoa Kỳ - Việt Nam có thể đi theo một con đường riêng biệt được định hình bởi lập trường "Nước Mỹ trên hết" và quan điểm chỉ trích của ông về sự tham gia của Hoa Kỳ vào các cuộc xung đột quốc tế. Mặc dù công nhận Việt Nam là đối tác quan trọng ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, nhưng thái độ cô lập chung của Trump có thể làm suy yếu các nỗ lực tăng cường hợp tác. Việc chính quyền của ông tập trung vào các thỏa thuận song phương hơn là các liên minh đa phương có thể dẫn đến sự tham gia mang tính giao dịch nhiều hơn và ít toàn diện hơn với Việt Nam.
Tuy nhiên, cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn của Trump đối với Nga, thể hiện qua việc xoa dịu và thậm chí là khen ngợi Putin đôi khi, cho thấy Việt Nam có thể không phải đối mặt với lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ theo CAATSA (Counting America’s Adversaries Through Santions Act) vì mua vũ khí của Nga. Điều này có thể giúp Việt Nam linh hoạt hơn trong việc mua sắm quốc phòng, tránh được sự phức tạp và hậu quả tiềm ẩn của việc vi phạm lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ.

Bất chấp những thách thức này, Trump có thể sẽ tiếp tục ủng hộ Việt Nam trong các vấn đề quốc phòng, vì lợi ích chiến lược chung trong việc chống lại ảnh hưởng Trung Quốc ở Biển Đông. Chính quyền của ông có thể tiếp tục cung cấp thiết bị quân sự và đào tạo, coi Việt Nam là đối tác chính trong việc duy trì sự ổn định của khu vực. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại khó lường của Trump và khả năng rút lui khỏi các cam kết chiến lược rộng lớn hơn có thể làm suy yếu hình ảnh của Hoa Kỳ ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, có khả năng làm xói mòn lòng tin và sự hợp tác đã được xây dựng giữa Hoa Kỳ và Việt Nam.