Nghiên cứu của Đại học Kinh tế quốc dân và UNDP Việt Nam kêu gọi cần nâng cao hệ thống an sinh xã hội để bảo vệ người lao động trước tình trạng nắng nóng gia tăng.

Những khoảng trống đáng kể trong bao phủ của hệ thống an sinh xã hội

Một nghiên cứu của Đại học Kinh tế Quốc dân thực hiện,phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam công bố ngày 19/6 cho thấy, các đợt nắng nóng tại Việt Nam đang ngày càng trở nên thường xuyên hơn, kéo dài hơn và khắc nghiệt hơn, gây ra những rủi ro ngày càng gia tăng đối với sức khỏe, thu nhập và sinh kế của người lao động làm việc ngoài trời.

Gần như tất cả người lao động được khảo sát (94%) cho biết đã từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao, đồng thời một trong năm người được hỏi cho biết đã gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe liên quan.

Nắng nóng cũng làm phát sinh chi phí thích ứng đối với 66,2% người được khảo sát và làm giảm thu nhập của 46,4% người lao động.

94% người lao động được khảo sát cho biết đã từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao, đồng thời một trong năm người được hỏi cho biết đã gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe liên quan.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những khoảng trống đáng kể trong phạm vi bao phủ của hệ thống an sinh xã hội đối với nhóm lao động chịu tác động nặng nề nhất từ nắng nóng cực đoan.

Hơn 41% người lao động ngoài trời được khảo sát cho biết chưa từng nhận được bất kỳ hình thức hỗ trợ nào từ Nhà nước.

Trong số những người có nhận hỗ trợ, phần lớn chỉ là hỗ trợ khẩn cấp, thay vì các biện pháp bảo vệ mang tính phòng ngừa hoặc dài hạn, qua đó cho thấy sự cần thiết của một hệ thống an sinh xã hội chủ động và thích ứng hơn với rủi ro khí hậu.

Phân tích dữ liệu nhiệt độ từ 156 trạm khí tượng trên toàn Việt Nam trong giai đoạn 1961-2025 xác nhận xu hướng nóng lên rõ rệt và ngày càng gia tăng, không chỉ thể hiện ở mức nhiệt trung bình tăng mà còn ở sự gia tăng đáng kể về tần suất, cường độ và phạm vi không gian của các hiện tượng nắng nóng cực đoan.

Những xu hướng này đặc biệt đáng lo ngại tại các khu vực đô thị lớn, nơi quá trình đô thị hóa nhanh, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, ô nhiễm không khí và sự tập trung của lao động phi chính thức làm gia tăng mức độ phơi nhiễm và tính dễ tổn thương của người lao động.

Nghiên cứu “An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng cực đoan” do Viện Phát triển bền vững-Đại học Kinh tế quốc dân thực hiện, phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam.

Dựa trên khung an sinh xã hội thích ứng, nghiên cứu kết hợp rà soát chính sách, tổng hợp thông lệ quốc tế, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung và khảo sát 734 người lao động ngoài trời tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Phát biểu khai mạc tại hội thảo, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng, nắng nóng đang trở thành một thách thức mang tính cấu trúc đối với đời sống và sinh kế của người lao động.

“Chúng tôi tin rằng, an sinh xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để tăng cường khả năng chống chịu, bảo vệ người lao động không chỉ trước các cú sốc kinh tế và vòng đời truyền thống, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu,” bà Francesca Nardini nói.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đức Thọ, Chủ tịch Đại học Kinh tế quốc dân, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhìn nhận nắng nóng như một thách thức mới nổi đối với an sinh xã hội.

“Nắng nóng cực đoan không còn chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà đang dần trở thành một rủi ro an sinh xã hội mới, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người lao động tiếp xúc với nắng nóng,” ông Thọ cho hay.

An sinh xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để tăng cường khả năng chống chịu, bảo vệ người lao động không chỉ trước các cú sốc kinh tế và vòng đời truyền thống, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu.

Bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam

Chưa thích ứng đầy đủ với các rủi ro khí hậu mới và thay đổi của thị trường lao động

Nghiên cứu cho thấy, Việt Nam đã xây dựng một hệ thống an sinh xã hội đa tầng và bao trùm, tuy nhiên hệ thống này vẫn chưa thích ứng đầy đủ với các rủi ro khí hậu mới và sự thay đổi của thị trường lao động. Lao động phi chính thức, lao động nền tảng và lao động di cư thường bị bỏ ngoài các cơ chế bảo vệ hiện có. Các chính sách liên quan đến nắng nóng hiện vẫn phân tán, gián tiếp và chưa được ưu tiên đầy đủ trong chương trình nghị sự chính sách.

“Nắng nóng đang trở thành một vấn đề an sinh xã hội, không chỉ là vấn đề môi trường hay y tế công cộng”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Quang Cảnh, Trưởng nhóm nghiên cứu cho biết, “Người lao động ngoài trời là nhóm chịu tác động lớn nhất từ nhiệt độ tăng, nhưng nhiều người vẫn nằm ngoài các cơ chế bảo vệ chính thức. Tăng cường an sinh xã hội là điều kiện thiết yếu để không ai bị bỏ lại phía sau trong bối cảnh biến đổi khí hậu”.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy khoảng trống lớn trong việc thực thi chính sách đối với lao động ngoài trời phi chính thức. Nhiều người lao động vẫn nằm ngoài hệ thống an sinh xã hội chính thức và chủ yếu dựa vào các biện pháp tự thích ứng như điều chỉnh giờ làm việc, nghỉ ngơi không chính thức, tìm nơi tránh nắng hoặc nhận hỗ trợ từ cộng đồng địa phương và doanh nghiệp nhỏ.

Báo cáo xác định một “cơ chế an sinh xã hội ngược”, trong đó gánh nặng quản lý rủi ro chuyển từ Nhà nước sang cá nhân, làm lộ rõ khoảng trống nghiêm trọng trong hệ thống an sinh chính thức.

Theo cơ chế này, những nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất lại phải tự gánh trách nhiệm lớn nhất. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với lao động phi chính thức, lao động di cư và lao động nữ, những người thường có thu nhập bấp bênh, phạm vi bảo hiểm hạn chế và khả năng tiếp cận hỗ trợ chính thức thấp hơn.

Các đại biểu tại hội thảo nhấn mạnh rằng ứng phó với rủi ro nắng nóng đòi hỏi sự phối hợp liên ngành và liên lĩnh vực.

“Giải pháp cho các rủi ro liên quan đến nắng nóng cần có sự tham gia của nhiều bên liên quan. Các kiến trúc sư có thể thiết kế các không gian công cộng lý tưởng, nhưng cần rất nhiều nỗ lực để đưa những giải pháp đó đến được với người lao động cần hỗ trợ”, kiến trúc sư Trần Minh Tuấn, thành viên Hội Kiến trúc sư Hà Nội, chia sẻ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc huy động các mạng lưới và nguồn lực sẵn có nhằm hỗ trợ một phản ứng phối hợp đối với rủi ro nắng nóng.

Nghiên cứu trên cũng đề xuất một loạt khuyến nghị được tổ chức theo bốn chức năng của an sinh xã hội thích ứng: Bảo vệ, phòng ngừa, thúc đẩy và chuyển đổi.

Trong ngắn hạn, chính quyền địa phương nên xem xét phát triển các trung tâm làm mát công cộng, điểm cung cấp nước uống và hạ tầng “Nước-Nghỉ ngơi-Bóng râm” cho người lao động ngoài trời. Có thể nghiên cứu hỗ trợ dựa trên dự báo gắn với cảnh báo nắng nóng, đặc biệt chú trọng đến lao động di cư và lao động nữ.

Các biện pháp phòng ngừa bao gồm tăng cường dự báo rủi ro nắng nóng, xây dựng quy trình ứng phó theo ngưỡng nhiệt độ, cung cấp hướng dẫn thực hành cho người lao động và người sử dụng lao động, đồng thời ban hành các tiêu chuẩn an toàn lao động chặt chẽ hơn trong điều kiện nắng nóng cực đoan.

Để hỗ trợ thích ứng sinh kế, nghiên cứu khuyến nghị đào tạo và đào tạo lại nghề, tín dụng ưu đãi cho thiết bị chống nóng, và hỗ trợ chuyển đổi nghề sang các công việc ít bị ảnh hưởng bởi nắng nóng. Báo cáo cũng nhấn mạnh cần công nhận và thể chế hóa vai trò của cộng đồng địa phương trong hỗ trợ người lao động trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan.

Về dài hạn, báo cáo khuyến nghị xây dựng kế hoạch hành động quốc gia ứng phó với nắng nóng, nhằm khắc phục phân mảnh chính sách, tăng cường phối hợp và tích hợp an sinh xã hội vào thích ứng biến đổi khí hậu. Nghiên cứu cũng kêu gọi cải thiện dữ liệu về lao động ngoài trời chịu tác động của nắng nóng, tích hợp với các cơ sở dữ liệu dân cư, bảo hiểm y tế và lao động, cũng như thúc đẩy nghiên cứu sâu hơn về tác động kinh tế-xã hội của nắng nóng.

Hội thảo là diễn đàn để các bên thảo luận về việc chuyển từ các biện pháp ứng phó thụ động sang an sinh xã hội chủ động, phòng ngừa và thích ứng. Các đại biểu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương, viện nghiên cứu, đối tác phát triển, doanh nghiệp và cộng đồng.

Thông qua tăng cường hệ thống an sinh xã hội thích ứng với khí hậu cho nhóm lao động dễ bị ảnh hưởng bởi nắng nóng, Việt Nam có thể nâng cao khả năng chống chịu khí hậu, giảm bất bình đẳng và thúc đẩy phát triển bao trùm, bền vững trong bối cảnh khí hậu đang thay đổi.