Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hoạt

Khi Hoa Kỳ và Israel phát động chiến tranh chống Iran vào cuối tháng Hai, chính quyền Tehran đang ở trong một vị thế yếu kém chưa từng có. Họ phải đối mặt với các cuộc khủng hoảng kinh tế và môi trường nghiêm trọng, khả năng phòng thủ suy giảm, tình trạng hỗn loạn nội bộ cũng như sự giám sát từ bên ngoài sau cuộc đàn áp tàn bạo hồi tháng Giêng đối với các cuộc biểu tình khiến hàng nghìn người dân của họ thiệt mạng.


Nhưng sau 40 ngày chiến tranh và hai tháng ngừng bắn mong manh, Cộng hòa Hồi giáo đã nổi lên nguyên vẹn, mạnh mẽ hơn và được trang bị một vũ khí răn đe mới dường như còn mạnh hơn tất cả các vũ khí mà đối thủ của họ đã phá hủy bằng các cuộc không kích, nhất là dành quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Cuối tháng Tư, Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio thừa nhận rằng eo biển này đã trở thành "một loại vũ khí hạt nhân kinh tế" của Iran. Giờ đây, thế giới hiểu rằng nếu Iran tiếp tục bị tấn công, eo biển Hormus sẽ đóng cửa, và thị trường năng lượng toàn cầu sẽ leo thang trầm trọng.

Nói một cách đơn giản, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump dường như đã nhượng bộ trong các cuộc đàm phán để chấm dứt chiến tranh. Nhưng nếu Tehran quá tham lam và cứng rắn đánh giá sai lạc phản ứng của Hoa Kỳ, họ có thể đánh mất nền hòa bình đưa đất nước đến thời kỳ 100 năm về trước. Trong bản ghi nhớ được ký kết giữa Iran và Hoa Kỳ hoãn việc giải quyết hầu hết các vấn đề khó khăn (bao gồm cả việc hạn chế chương trình hạt nhân của Iran) đến thời hạn đàm phán 60 ngày. Nhưng tình hình ở eo biển Hormuz sẽ khó giải quyết hơn nhiều so với hầu hết mọi người nhận ra. Nhất là Do Thái đang tìm cách phá vỡ qua hình thức tiếp tục đánh phá Lebanon. Theo tinh thần trong bản ghi nhớ sẽ đảm bảo việc đi lại an toàn của các tàu thương mại mà không mất phí trong 60 ngày, trong khi Iran và, có lẽ, Hoa Kỳ tìm cách xác định quy tắc hậu chiến đối với của eo biển. Nhưng dù có đạt được thỏa thuận cuối cùng hay không, Iran đã nói rõ rằng họ dự định áp đặt các hạn chế và phí mới đối với các tàu thương mại đi qua eo biển sau khi thời hạn đàm phán kết thúc. Nhà đàm phán chính của Iran, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, đã thẳng thắn tuyên bố rằng “eo biển Hormuz sẽ không bao giờ trở lại tình trạng trước đây” và “tất nhiên, chúng tôi sẽ thu phí để đổi lấy các dịch vụ mà chúng tôi cung cấp”.

Có thể hiểu được tại sao một thỏa thuận như vậy lại hấp dẫn Iran. Quốc gia này đã chịu thiệt hại kinh tế to lớn trong chiến tranh, và họ rất muốn dập tắt bất kỳ quan niệm nào còn sót lại cho rằng họ yếu kém. Nhưng việc thúc ép duy trì hiện trạng mà không mở hoàn toàn eo biển Hormuz cho tất cả các hoạt động giao thông hàng hải mà không thu phí sẽ làm suy yếu khả năng răn đe mới đạt được của Iran và làm tăng khả năng tái diễn xung đột. Điều này có thể làm đảo lộn vĩnh viễn hoạt động vận tải biển toàn cầu và, bằng cách đẩy nhanh nỗ lực tìm kiếm các tuyến đường thay thế trên thế giới, làm giảm chi phí mà các đối thủ của Iran phải đối mặt khi phát động một cuộc chiến tranh trong tương lai. Do đó, eo biển Hormuz có thể trở thành tâm điểm bất ổn hậu chiến. Và cũng giống như việc Tổng Thống Trump đã đánh giá quá cao lợi thế chiến lược của mình khi phát động chiến tranh.

THỎA THUẬN HAY KHÔNG THỎA THUẬN

Trong bản ghi nhớ 14 điểm giữa Mỹ và Iran chính thức hóa các thỏa thuận ngừng bắn mong manh ở Iran và Lebanon, khẳng định Iran sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân, và cam kết rằng Hoa Kỳ sẽ ngay lập tức chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân và ban hành các miễn trừ của Bộ Tài chính, cho phép Iran bán dầu của mình. Nó cũng phác thảo các thông số của một thỏa thuận cuối cùng giả định, bao gồm việc dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt để đổi lấy việc xử lý uranium của Iran trong tương lai.

Nhưng mặc dù trong 14 điểm trên đề cập đến việc nối lại vận chuyển hàng hóa từ Vịnh Ba Tư đến Biển Oman, những nhượng bộ hạt nhân của Iran và việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, nó vẫn để ngỏ các chi tiết cần được xác định. Và những trở ngại đáng kể khiến cho việc đạt được một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày, hoặc thậm chí khó xảy ra. Washington đã không thể hiện sự kiên nhẫn cần thiết để hoàn thành một thỏa thuận hạt nhân phức tạp, vốn đòi hỏi các biện pháp giám sát và xác minh mới. Chế độ trừng phạt hiện tại của Hoa Kỳ đối với Iran, được thiết kế trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump, được hình thành rõ ràng để ngăn chặn việc quay trở lại một thỏa thuận hạt nhân bằng cách sử dụng các chỉ định trừng phạt chồng chéo dưới nhiều thẩm quyền, cố tình tạo ra sự phức tạp về pháp lý và hành chính.

Các nhà lãnh đạo mới của Iran cũng có thể không muốn bất cứ điều gì ngoài một thỏa thuận nhỏ, mang tính giao dịch với Hoa Kỳ. Họ không tin tưởng vào cam kết của Trump đối với một thỏa thuận lớn, xét đến việc ông rút khỏi Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) năm 2018 ba năm sau khi nó được thành lập và thực tế là Hoa Kỳ và Israel đã giết cha, mẹ, vợ và con trai của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei. Các điều khoản của Bản ghi nhớ (MOU) có lợi cho Iran, nhưng khoảng cách giữa các điều kiện cuối cùng mà Tehran và Washington sẵn sàng chấp nhận có thể quá lớn đến mức một thỏa thuận đầy đủ trở nên bất khả thi. Cuối cùng, Israel có thể sử dụng ảnh hưởng của mình để ngăn chặn hoặc làm suy yếu một thỏa thuận rộng hơn, đặc biệt nếu các điều khoản bất lợi cho họ như các báo cáo đã chỉ ra.

Nhưng điều đáng lo ngại nhất là tình trạng của eo biển Hormuz. Nếu thỏa thuận về eo biển Hormuz không được thi hành chuẩn mực, chiến tranh có thể dễ dàng tái diễn. Việc không thể khôi phục lại thỏa thuận hiện nay là điều khó đạt được khi cuộc chiến tiếp tục leo thang lần thứ 2, và biết đâu vịnh Hormus sẽ là ngòi lửa châm mồi cho một cuộc chiến tranh lôi kéo toàn khu vực Trung Đông.

Trong chiều hướng hiện nay, đối với Iran vịnh Hormuz là vũ khí chiến lược dùng để bảo vệ sự tồn vong của quốc gia. Do đó họ sẽ không dễ dàng từ bỏ quyền kiểm soát cho dù áp lực từ đâu. Vào tháng 5, Iran đã thiết lập một cơ chế mới, Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA), để quản lý eo biển Hormuz. Là một phần của quá trình này, Iran đơn phương tuyên bố kiểm soát một vùng biển mở rộng đáng kể (vùng biển này xâm phạm lãnh hải của Oman và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất), yêu cầu các tàu phải được cấp phép trước khi di chuyển qua eo biển, và cho biết các tàu quân sự không thân thiện không được phép đi qua đây. Iran cũng liên tục bày tỏ sự quan tâm mạnh mẽ đến việc kiếm tiền từ eo biển này.

Đổi lại Tổng thống Trump đã nhiều lần tuyên bố rằng ông sẽ không cho phép Iran thu phí qua eo biển, nhưng các nhà lãnh đạo Iran đã nói với các phương tiện truyền thông và các đối tác nước ngoài rằng nước này dự định bắt đầu thu lợi nhuận, thông qua các khoản phí môi trường và dịch vụ sau thời gian đàm phán 60 ngày sau khi ký kết Biên bản ghi nhớ. Iran đã đề xuất rằng PGSA được quản lý chung với Oman, quốc gia giáp ranh với eo biển này. Gần đây, Hoa Kỳ đã trừng phạt PGSA vì có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tuy nhiên, thông qua bản ghi nhớ (MOU), Washington có thể chấp thuận, về lâu dài, việc eo biển Hormuz về cơ bản sẽ do IRGC kiểm soát.

Giả thuyết nếu Iran áp đặt phí qua eo biển Hormuz, điều đó không chỉ gây ra hậu quả nghiêm trọng cho vận tải đường biển toàn cầu mà còn phản tác dụng đối với Tehran. Các công ty của Mỹ, châu Âu và các nước khác sẽ không muốn trả tiền hoặc thậm chí phối hợp với một thực thể bị Washington trừng phạt. Nói rộng hơn, PGSA có liên hệ với IRGC, bản thân lực lượng này cũng bị Liên minh châu Âu, Úc, Canada và các quốc gia lớn khác trừng phạt. Ngay cả khi Oman tham gia PGSA và Hoa Kỳ cuối cùng chấp thuận một kế hoạch thu phí, một trong những điểm nghẽn hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới vẫn có thể chỉ dành cho mạng lưới tàu thuyền bất hợp pháp của Iran, được gọi là "hạm đội ma", và các tàu thuyền không bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ và châu Âu. Đây là một kết cục không thể chấp nhận được đối với các quốc gia vùng Vịnh, cũng như phần lớn châu Á và châu Âu. Một nhà ngoại giao châu Âu gần đây nói rằng họ sẽ không ngần ngại nhờ Trung Quốc gây sức ép lên Iran để ngăn chặn việc thực hiện cơ chế như vậy.

Động thái trên sẽ thúc đẩy nỗ lực của khu vực trong việc tìm kiếm các tuyến đường thay thế để tránh eo biển – một việc tốn thời gian và chi phí, nhưng cần thiết nếu eo biển không được mở hoàn toàn. Mặc dù chiến tranh đã cho thấy khó khăn trong việc tìm kiếm các tuyến đường thay thế, các quốc gia vùng Vịnh sẽ có động lực để phát triển cơ sở hạ tầng năng lượng mới nhằm tránh eo biển. Tương tự, sự phản đối của Iran đối với việc các tàu quân sự đi qua eo biển cũng không thể duy trì được. Hoa Kỳ và Pháp đều có các căn cứ hải quân lớn ở Vịnh Ba Tư chỉ có thể tiếp cận được qua eo biển và rất cần thiết cho an ninh khu vực.

Eo biển Hormuz không phải là vấn đề duy nhất sẽ định hình Iran thời hậu chiến. Là một bên ký kết Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, Iran phải tuân thủ các cam kết của mình và cho phép Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế tái thiết lập sự hiện diện để đảm bảo rằng nước này không bí mật theo đuổi vũ khí hạt nhân. Iran phải bắt đầu xây dựng lại mối quan hệ với các nước láng giềng mà họ đã gây ra trong cuộc chiến vừa qua. Iran phải giải quyết những bất bình về chính trị, kinh tế và xã hội, nếu không sẽ đối mặt với tình trạng bất ổn. Nếu chính quyền Tehran coi việc đánh bại Hoa Kỳ trong các cuộc đàm phán là một kết cục thắng lợi, họ sẽ mắc phải một sai lầm nghiêm trọng, sự thật nội dung trong bản ghi nhớ chỉ thỏa thuận rộng hơn giữa Hoa Kỳ và Iran và đây chỉ là bước đi đầu tiên trên một con đường đầy thách thức.

Nói cho cùng, cho dù suy yếu đến đâu, Iran cũng sẽ không bao giờ hoàn toàn đầu hàng trước các yêu cầu của Trump, bao gồm cả việc nước này phải giải tán hoàn toàn chương trình hạt nhân của mình. Nhưng họ có thể xem xét một thỏa thuận rộng hơn nhằm tránh chiến tranh và giảm nhẹ trừng phạt rất cần thiết để đổi lấy những nhượng bộ đáng kể về chương trình hạt nhân và hành vi khu vực của mình. Nhưng thay vì tận dụng những thành tựu quân sự của cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6 năm 2025 để tạo ra những lợi ích chiến lược lâu dài. Giờ đây, Iran đang đứng trước ngã ba đường, nước này tin rằng mình đã thắng trong cuộc chiến, nhưng điều này cũng có thể khiến Iran tự gây bất lợi cho mình.

Hầu hết thế giới đều muốn eo biển Hormuz được mở cửa trở lại mà không thu phí. Nhưng việc giao thông hàng hải tự do lưu thông qua eo biển cũng nằm trong lợi ích của Tehran. Iran cần học hỏi từ lịch sử Hoa Kỳ và làm theo chỉ thị của Tổng thống Abraham Lincoln dành cho các tướng lĩnh của mình sau khi Liên minh miền Nam đầu hàng tại Appomattox: “Hãy để họ đi dễ dàng”. Nói cách khác: hãy chống lại cám dỗ đòi hỏi mức độ trừng phạt tối đa. Nếu sự tự tin thái quá của Iran dẫn đến việc nước này tìm cách trừng phạt Hoa Kỳ ở eo biển Hormuz, thì Iran không thể thiết lập được các điều khoản bền vững cần thiết để tối đa hóa cơ hội sống còn của mình. Khả năng phong tỏa eo biển là sự đảm bảo an ninh mạnh mẽ nhất mà Cộng hòa Hồi giáo Iran từng sở hữu, bền vững hơn, đáng tin cậy hơn và có thể sử dụng hơn cả vũ khí răn đe hạt nhân. Điều khôn ngoan nhất mà Tehran có thể làm lúc này là không sử dụng vũ khí Hormuz một cách quá đáng./.