Đợt can thiệp lịch sử của Mỹ và Nhật Bản giúp đồng yen tăng giá mạnh, nhưng hiệu ứng nhanh chóng phai nhạt khi chênh lệch lợi suất vẫn kéo vốn khỏi Nhật.

Đồng yen tiếp tục gây áp lực lớn cho giới hoạch định chính sách Nhật Bản. Dù đà giảm giá kéo dài giúp hàng xuất khẩu Nhật Bản gia tăng sức cạnh tranh và biến nước này thành điểm đến du lịch hấp dẫn với khách quốc tế, hệ lụy kéo theo là không nhỏ. Là nền kinh tế phụ thuộc lớn vào năng lượng, nguyên liệu và nhiều loại hàng hóa nhập khẩu, đồng yen yếu cũng nhanh chóng chuyển thành hóa đơn đắt đỏ hơn đối với doanh nghiệp và hộ gia đình.

Tokyo đã nhiều lần tìm cách ngăn đà giảm. Cuối tháng 4, Nhật Bản chi gần 74 tỷ USD để hỗ trợ yen sau hai tháng đồng tiền này lao dốc. Hiệu ứng phục hồi chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Đến ngày 23/7, yen giảm xuống 163,99 yen/USD, mức thấp nhất trong khoảng 40 năm.

Diễn biến này mở đường cho một động thái đặc biệt. Mỹ và Nhật Bản phối hợp can thiệp vào thị trường ngoại hối vào cuối tháng 7. Riêng Nhật Bản được ước tính chi khoảng 53 tỷ USD trong ngày 30/7, có thể là mức can thiệp trong một ngày lớn nhất từ trước đến nay, rồi tiếp tục chi khoảng 34 tỷ USD vào ngày hôm sau.

Yen lập tức tăng giá, từ vùng 164 yen/USD lên 155 yen/USD. Sự phối hợp của Washington và Tokyo cũng gửi đi một thông điệp mạnh tới giới đầu tư rằng hai chính phủ sẵn sàng hành động nếu đồng tiền Nhật Bản tiếp tục lao dốc.

Nhưng cú hích ấy nhanh chóng mất lực. Chưa đầy hai tuần sau, yen đã quay lại quanh 160 yen/USD và xóa khoảng một nửa mức tăng đạt được sau can thiệp. Đồng tiền này hiện giao dịch khoảng 159 yen/USD.

Diễn biến cho thấy một thực tế khó xử đối với Tokyo. Chính phủ có thể dùng hàng chục tỷ USD để thay đổi tỷ giá trong vài ngày, nhưng rất khó dùng biện pháp đó để thay đổi những động lực đã khiến đồng yen suy yếu trong nhiều năm.

“Can thiệp đã khiến thị trường lo ngại, nhưng không thể đảo ngược quy luật tài chính rằng dòng tiền sẽ chảy về nơi có lợi nhuận cao nhất”, Jesper Koll, chuyên gia cấp cao tại Monex Group, nhận định với CNBC.

Khoảng cách lợi suất vẫn kéo tiền khỏi Nhật Bản

Một trong những nguyên nhân cốt lõi nằm ở khoảng cách lợi suất giữa Nhật Bản và Mỹ.

BOJ đã nâng lãi suất điều hành lên mức cao nhất trong 31 năm, nhưng chi phí vay bằng yen vẫn thấp hơn đáng kể so với Mỹ. Điều này duy trì sức hấp dẫn của carry trade - chiến lược nhà đầu tư vay yen với chi phí thấp rồi chuyển vốn sang các tài sản có lợi suất cao hơn.

Miễn lợi nhuận kỳ vọng ở nước ngoài vẫn vượt chi phí vay bằng đồng yen, dòng vốn vẫn có động lực rời Nhật Bản. Can thiệp ngoại hối có thể khiến các vị thế đầu cơ yen giảm giá trở nên rủi ro hơn, nhưng không thể tự xóa bỏ chênh lệch lợi suất.

Trên thị trường trái phiếu, lợi suất Kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm hiện ở mức 4,686%, trong khi trái phiếu chính phủ Nhật Bản cùng kỳ hạn khoảng 2,846%.

“Đợt can thiệp đã thành công trong việc làm chậm hoạt động đầu cơ, nhưng chưa thành công trong việc thay đổi các yếu tố nền tảng”, Masahiko Loo, chiến lược gia cấp cao tại State Street Global Advisors, nói.

Khoảng cách lợi suất càng gây áp lực khi giá dầu tăng. Nhật Bản phải nhập khẩu phần lớn năng lượng, nên dầu đắt hơn đồng nghĩa nước này cần nhiều USD hơn để thanh toán, qua đó làm tăng nhu cầu USD và gây thêm sức ép lên yen.

Trong khi đó, kỳ vọng lạm phát khiến thị trường thận trọng hơn với khả năng Mỹ sớm giảm lãi suất. Nếu lãi suất Mỹ duy trì ở mức cao còn Nhật Bản tăng chậm, tài sản bằng USD tiếp tục hấp dẫn dòng vốn.

Đồng yen yếu đẩy chi phí nhập khẩu lên cao

Yen yếu từng là lợi thế rõ rệt với các doanh nghiệp xuất khẩu. Doanh thu bằng ngoại tệ khi quy đổi sang yen có giá trị cao hơn, trong khi du khách quốc tế được hưởng mức giá tương đối rẻ tại Nhật Bản.

Nhưng với một nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng và nguyên liệu, mặt trái ngày càng rõ.

Khi yen giảm giá, doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều yen hơn để mua cùng một lượng dầu, khí đốt hoặc nguyên liệu từ nước ngoài. Chi phí này sau đó có thể được chuyển vào giá hàng hóa và dịch vụ, làm tăng áp lực lạm phát và thu hẹp sức mua của hộ gia đình.

Yen yếu vì vậy tạo ra một bài toán trái chiều: tỷ giá thấp hỗ trợ xuất khẩu nhưng đồng thời làm tăng chi phí đầu vào, đặc biệt với các ngành phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu.

Gánh nặng này còn liên quan đến một vấn đề khác của Nhật Bản: nợ công đã vượt 200% GDP. Tăng lãi suất có thể giúp thu hẹp chênh lệch lợi suất và hỗ trợ yen, nhưng đồng thời làm chi phí phục vụ khoản nợ khổng lồ tăng lên, Financial Times cho biết.

Theo Michael Juckes, chiến lược gia trưởng về ngoại hối tại Société Générale, yen sẽ khó ổn định nếu thị trường cho rằng gánh nặng nợ khiến Nhật Bản không thể tăng lãi suất đủ mạnh.

"Bất cân xứng về đầu tư"

Crédit Agricole CIB cho rằng nguyên nhân sâu xa còn nằm ở “sự bất cân xứng về sức mạnh đầu tư” giữa Nhật Bản và các nền kinh tế lớn khác. Dòng vốn toàn cầu tiếp tục tìm đến những lĩnh vực tăng trưởng nhanh như AI, công nghệ và bán dẫn, trong khi cơ hội đầu tư trong nước của Nhật Bản chưa đủ hấp dẫn để giữ lại lượng tiết kiệm lớn.

Theo ngân hàng này, điều Nhật Bản cần để khắc phục yen yếu “không phải là tăng lãi suất, mà là mở rộng đầu tư”.

Nếu doanh nghiệp và hộ gia đình có thêm động lực nắm giữ tài sản trong nước, nhu cầu đối với đồng yen có thể tăng. Đầu tư nội địa cũng có thể thúc đẩy năng lực sản xuất, lợi nhuận doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế, từ đó tạo nền tảng bền vững hơn cho đồng tiền.

Theo Bloomberg, Nhật Bản đang tìm cách thúc đẩy quá trình này bằng việc khuyến khích các quỹ đầu tư lớn, trong đó có GPIF, tăng tỷ trọng tài sản trong nước. Các hộ gia đình cũng được định hướng đầu tư nhiều hơn vào tài sản tài chính Nhật Bản.

Chính phủ đồng thời thúc đẩy đầu tư vào các lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng như AI, bán dẫn, quốc phòng và đóng tàu. Nếu các khoản đầu tư này tạo ra lợi nhuận đủ hấp dẫn, Nhật Bản có thể giảm động lực đưa vốn ra nước ngoài và cải thiện sức hút của tài sản bằng yen.

BOJ đứng trước bài toán khó

Trong ngắn hạn, mọi ánh mắt vẫn hướng về BOJ. Cuộc họp chính sách tháng 9 sẽ cho thấy ngân hàng trung ương có sẵn sàng tăng lãi suất nhanh hơn kỳ vọng hay không.

John Wood, Giám đốc đầu tư khu vực châu Á tại Lombard Odier, cho rằng đợt can thiệp mới nhất có thể chỉ tạo ra “hiệu ứng trong thời gian giới hạn”. Theo ông, BOJ có thể cần thêm ít nhất hai lần tăng lãi suất để tạo nền tảng đủ mạnh cho yen.

Lãi suất cao hơn có thể thu hẹp chênh lệch lợi suất và làm carry trade kém hấp dẫn, nhưng cũng tạo thêm áp lực lên chi phí vay và tài chính công. Vì vậy, BOJ phải cân bằng giữa việc hỗ trợ đồng yen và duy trì đà phục hồi của nền kinh tế.

Nhật Bản vẫn còn công cụ can thiệp ngoại hối. Nước này cũng có thể sử dụng cơ chế của Fed để tiếp cận USD dựa trên trái phiếu Kho bạc Mỹ làm tài sản thế chấp, giúp tăng khả năng can thiệp mà không nhất thiết phải bán mạnh tài sản bằng USD.

Tuy nhiên, những công cụ này chủ yếu giúp mua thêm thời gian. Nếu chênh lệch lợi suất vẫn lớn và tài sản Nhật Bản chưa đủ hấp dẫn để giữ dòng vốn ở lại, áp lực lên đồng yen có thể tái diễn.

Những công cụ trên khiến việc đặt cược vào đồng yen giảm giá trở nên tốn kém hơn. Tuy nhiên, chúng vẫn không giải quyết được bài toán cốt lõi.

State Street cho rằng mốc 160 yen/USD đã trở thành một lằn ranh mới. Nếu yen giảm quá nhanh và vượt xa ngưỡng này, giới chức Nhật Bản có thể tiếp tục quay lại thị trường.

Nhưng can thiệp chỉ có thể trở thành một chiếc “phanh”, không phải động cơ đưa đồng tiền đi lên. “Làm thị trường sợ hãi là điều dễ dàng. Nhưng để thị trường thực sự thay đổi hành vi, cần có những động lực mới và niềm tin”, Koll nói.