Mỹ đang dẫn trước Trung Quốc về chip và các mô hình AI hàng đầu, nhưng Bắc Kinh có lợi thế về điện năng, nhân lực và mã nguồn mở để thu hẹp khoảng cách.

Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Washington gặp Tổng thống Donald Trump, trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là một trong những vấn đề quan trọng nhất trên bàn đàm phán. Mỹ vẫn dẫn trước ở các mô hình AI tiên tiến và sở hữu lợi thế lớn về chip, nhưng Trung Quốc đang thu hẹp khoảng cách nhờ nguồn điện, nhân lực và cách tiếp cận mã nguồn mở.

Chuyến thăm cấp nhà nước của ông Tập tới Mỹ diễn ra trong bối cảnh hai cường quốc cùng chạy đua giành ưu thế về công nghệ, kinh tế và quân sự.

Các chuyên gia phương Tây ước tính những mô hình AI hàng đầu của Mỹ vẫn dẫn Trung Quốc vài tháng. Nhưng khoảng cách này đang thu hẹp nhanh, trong khi năng lực AI của mỗi nước phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác ngoài bản thân mô hình.

Mỹ nắm lợi thế từ những con chip đắt giá

Nếu xem AI như một hệ thống nhiều tầng, chip là lớp nền tảng mà Mỹ hiện có ưu thế rõ rệt.

Phần lớn chip chuyên dụng hiệu năng cao dùng để huấn luyện và vận hành các mô hình AI tiên tiến được thiết kế bởi các công ty Mỹ, nổi bật nhất là Nvidia.

Andrew Feldman, CEO hãng chip Cerebras, cho rằng những con chip nhanh nhất hiện nay vẫn được phát triển tại Mỹ, thay vì Trung Quốc, theo New York Times.

Washington đã tận dụng lợi thế này để hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ của Bắc Kinh. Trong khoảng một thập kỷ, ba chính quyền Mỹ liên tiếp áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhằm ngăn Trung Quốc tiếp cận những loại chip và thiết bị sản xuất chip tiên tiến.

Các công ty AI Trung Quốc đã tìm nhiều cách thích ứng, trong đó có việc thuê quyền truy cập từ xa vào các trung tâm dữ liệu ở nước ngoài. Những biện pháp này giúp họ tiếp tục huấn luyện và vận hành các mô hình lớn, đồng thời thu hẹp khoảng cách với các hệ thống Mỹ.

Bắc Kinh cũng đặt cược vào Huawei để xây dựng năng lực tính toán trong nước. Huawei đang đẩy nhanh thế hệ chip Ascend mới và tìm cách bù đắp hạn chế của từng con chip bằng cách kết nối số lượng lớn bộ xử lý thành các cụm tính toán. Reuters dẫn lời lãnh đạo Huawei cho biết nhu cầu chip AI tại Trung Quốc hiện thậm chí vượt khả năng sản xuất của hãng.

Dù vậy, Nvidia vẫn có lợi thế đáng kể về hệ sinh thái phần mềm CUDA, vốn được đông đảo nhà phát triển sử dụng để xây dựng và vận hành ứng dụng AI. Điều này khiến việc thay thế hoàn toàn công nghệ Mỹ trở thành bài toán khó đối với Trung Quốc.

Trung Quốc có những lợi thế mà Mỹ khó dễ dàng sao chép

Một trong những lợi thế đáng chú ý nhất của Trung Quốc là điện năng. Các trung tâm dữ liệu phục vụ AI tiêu thụ lượng điện khổng lồ. Khi số lượng chip được triển khai lên tới hàng chục nghìn hoặc hàng trăm nghìn, việc có đủ nguồn điện và kết nối lưới điện trở thành điều kiện quan trọng không kém khả năng sở hữu chip.

Trung Quốc đã dành nhiều năm mở rộng và nâng cấp hệ thống điện. Ya-Qin Zhang, Chủ tịch Viện nghiên cứu AI tại Đại học Thanh Hoa và cựu lãnh đạo Microsoft Trung Quốc, cho rằng Trung Quốc đang có lợi thế đáng kể về quy mô hệ thống điện và công suất khả dụng. Theo ABC News, Trung Quốc hiện sản xuất hơn gấp đôi lượng điện của Mỹ và chiếm hơn một phần ba sản lượng điện toàn cầu.

Trong khi đó, các công ty công nghệ Mỹ đang phải đối mặt với một nút thắt khác: lưới điện không phải lúc nào cũng đủ khả năng đáp ứng tốc độ mở rộng trung tâm dữ liệu. Một số doanh nghiệp phải tìm tới điện gió, điện hạt nhân hoặc turbine khí đặt gần các trung tâm dữ liệu.

Andrew Feldman ví quá trình này như việc “biến điện năng thành trí tuệ”: chip và điện được đưa vào, còn AI là sản phẩm đầu ra.

Nguồn nhân lực cũng là một lợi thế của Trung Quốc. Một số nghiên cứu từ năm 2024 cho thấy Trung Quốc đã vượt Mỹ về một số thước đo liên quan đến số lượng nhà nghiên cứu AI hàng đầu, với gần một nửa nguồn nhân lực nghiên cứu được thống kê trên toàn cầu, so với khoảng 18% của Mỹ.

Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu sinh ra và được đào tạo tại Trung Quốc đóng vai trò quan trọng trong các phòng thí nghiệm AI hàng đầu của Mỹ. Nhưng ngày càng nhiều người lựa chọn ở lại Trung Quốc và làm việc cho các công ty như Moonshot, Z.ai hay DeepSeek.

Mã nguồn mở trở thành con đường Trung Quốc bứt tốc

Khác biệt quan trọng khác nằm ở cách hai nước phát triển và phổ biến mô hình AI. Các công ty Mỹ như OpenAI và Anthropic kiểm soát chặt cách hệ thống của họ được sử dụng, đồng thời xây dựng nhiều lớp bảo vệ nhằm hạn chế việc AI bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, tấn công mạng hoặc thực hiện các hành vi nguy hiểm.

Trong khi đó, nhiều công ty Trung Quốc như DeepSeek, Moonshot và Z.ai theo đuổi mô hình AI “mở”, cho phép người dùng tải xuống, nghiên cứu và sửa đổi các thành phần quan trọng của hệ thống.

Cách tiếp cận này giúp các nhà phát triển trên toàn thế giới tiếp cận công nghệ với chi phí thấp hơn và có thể tự điều chỉnh mô hình theo nhu cầu. Đây cũng là một trong những lĩnh vực Trung Quốc đang tìm cách biến thành lợi thế chiến lược.

Một phân tích của CSIS cho rằng khoảng cách hiệu năng giữa mô hình Mỹ và Trung Quốc đã thu hẹp đáng kể, trong khi các mô hình “open-weight” của Trung Quốc đang tạo ra thách thức ngày càng lớn đối với vị thế dẫn đầu của Mỹ.

Lợi thế của mã nguồn mở không chỉ nằm ở khả năng phổ biến công nghệ. Nếu các mô hình Trung Quốc được các nhà phát triển tại nhiều quốc gia sử dụng làm nền tảng, Bắc Kinh có thể mở rộng ảnh hưởng của mình trong hệ sinh thái AI toàn cầu.

Đây là lý do cuộc cạnh tranh không còn đơn thuần là câu chuyện ai tạo ra mô hình thông minh nhất. Nó còn là cuộc đua xem công nghệ của nước nào sẽ được sử dụng rộng rãi hơn và trở thành nền tảng cho các ứng dụng AI trong tương lai.

Rehaan Ahmad, đồng sáng lập startup alphaXiv tại Thung lũng Silicon, cho biết các mô hình Trung Quốc vẫn còn những điểm chưa hoàn thiện, nhưng ở một số tác vụ đã đạt hiệu năng tương đương các hệ thống hàng đầu của Mỹ.

Mặt trái là các mô hình mở cũng có thể bị sử dụng cho mục đích xấu, chẳng hạn tấn công mạng. Tuy nhiên, cùng một công nghệ có thể được sử dụng để phát hiện và phòng vệ trước những cuộc tấn công như vậy.

Cuộc đua AI không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm

Môi trường kinh tế và chính trị xung quanh AI cũng tác động lớn đến cuộc đua. Tại Mỹ, dư luận ngày càng lo ngại về tác động của AI đối với việc làm, giáo dục và an toàn. Một khảo sát của Pew Research Center công bố trong tháng 9 cho thấy 60% người Mỹ cảm thấy không thoải mái với việc xây dựng một trung tâm dữ liệu mới tại địa phương.

Sức ép xã hội khiến vấn đề quản lý AI ngày càng được đưa vào tranh luận chính trị Mỹ. Một số nghị sĩ và chính trị gia kêu gọi tăng cường giám sát sau những vụ việc liên quan đến các tác nhân AI tự động thực hiện hành vi xâm nhập hệ thống.

Tại Trung Quốc, vấn đề này được đặt ra trong một bối cảnh khác và ít xuất hiện trong các cuộc tranh luận công khai. Các khảo sát quốc tế cho thấy người dân nước này nhìn chung lạc quan hơn về AI. Theo khảo sát KPMG tại 47 quốc gia, 69% người được hỏi ở Trung Quốc cho rằng lợi ích của AI lớn hơn rủi ro, so với 35% tại Mỹ.

AI cũng được đưa vào đời sống Trung Quốc với tốc độ nhanh, từ robot phục vụ trong khách sạn, nhà hàng đến chatbot y tế.

Trong khi đó, nền kinh tế Mỹ cho tới nay vẫn tương đối chống chịu được làn sóng đầu tư khổng lồ vào AI. Thị trường chứng khoán ở gần mức cao kỷ lục và những cảnh báo về bong bóng AI chưa trở thành một cú sốc kinh tế rõ rệt.

Những khác biệt này cũng giải thích vì sao hai nước đang tiếp cận vấn đề an toàn AI theo những cách khác nhau. Mỹ và Trung Quốc hiện vẫn cạnh tranh gay gắt, nhưng đồng thời bắt đầu tìm kiếm những cơ chế hạn chế rủi ro chung.